Finansowanie zaopatrzenia w wodę
Zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków jest zadaniem własnym gminy (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków ( Dz. U. z 2024 r. poz. 757, z 2026 r. poz. 605 z późn. zm.) oraz art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2026 r. poz. 662, 912, 1273), dlatego inwestycje w tym zakresie są finansowane przez jednostki samorządu terytorialnego ze środków własnych.
Dodatkowo jednostki samorządu terytorialnego mogą korzystać z następujących instrumentów finansowych umożliwiających wsparcie inwestycji w zaopatrzeniu w wodę:
1. Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko na lata 2021-2027 (FEnIKS)
Przedsięwzięcia związane z zaopatrzeniem w wodę do spożycia mogą być finansowane jako element kompleksowych projektów związanych z gospodarką wodno-ściekową lub jako samodzielne przedsięwzięcia. Wspierane są zadania dotyczące ograniczania strat wody w sieciach wodociągowych, zwiększania efektywności dostaw wody, rozwoju systemów ujęć, uzdatniania, zaopatrzenia, dostawy wody do spożycia (w tym budowa nowych lub modernizacja istniejących sieci wodociągowych, stacji uzdatniania, ujęć wody), zmniejszenia zużycia wody, ujęcia jej w obieg zamknięty oraz wtórnego wykorzystania wody w gospodarce komunalnej. Zadania związane z rozbudową systemów wodociągowych (nowe sieci wodociągowe, nowe stacje uzdatniania wody i ujęcia) mogą być realizowane wyłącznie w sytuacji, gdy zapewniona jest już gospodarka ściekowa zgodna z przepisami krajowymi i unijnymi na danym obszarze.
Projekty dotyczące gospodarowania i zarządzania wodą przeznaczoną do spożycia są również wspierane w ramach działań adaptacyjnych (z wyjątkiem poboru, uzdatniania i dystrybucji wody do odbiorców) w zakresie, w jakim wynika to z konieczności dostosowania do ekstremalnych zjawisk pogodowych (adaptacji do zmian klimatu).
Szczegóły dotyczące programu dostępne są na stronie internetowej: https://www.feniks.gov.pl/. Informacje uzyskać można również pod adresami e-mail: wodkanfeniks@nfosigw.gov.pl oraz woda-pitna-feniks@nfosigw.gov.pl.
Instytucja zarządzająca: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej.
Instytucja wdrażająca: Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.
2. Programy regionalne w polityce spójności w perspektywie finansowej 2021-2027
Zgodnie z podziałem zakresu wsparcia finansowanie z wykorzystaniem środków unijnych ujęte zostało w ramach programów regionalnych. Na wsparcie w formie dotacji mogą liczyć projekty dotyczące zaopatrzenia w wodę: budowa, rozbudowa sieci wodociągowych, nowe stacje uzdatniania wody, nowe ujęcia wody, komplementarnie do projektów kanalizacyjno-ściekowych w aglomeracjach niespełniających wymogów Dyrektywy 91/271/EWG dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych z przedziału 2-15 tys. RLM ujętych w KPOŚK oraz, w uzasadnionych przypadkach, jako samodzielne projekty, gdy na danym obszarze zostały zrealizowane potrzeby kanalizacyjno-ściekowe.
W gminach o liczbie ludności do 15 tys. mieszkańców wspierane są projekty dotyczące efektywnego gospodarowania wodą do spożycia: modernizacja/naprawa sieci, inteligentne systemy monitorowania i zarządzania siecią wodociągową, modernizacja stacji uzdatniania wody, promowanie oszczędności wody do spożycia przez mieszkańców i przedsiębiorstwa. Projekty te będą mogły być realizowane samodzielnie, niezależne od projektów kanalizacyjno-ściekowych, oraz jako elementy projektów kanalizacyjno-ściekowych. W ramach niektórych programów regionalnych wspierane będą również inwestycje w technologie i systemy informatyczne ukierunkowane na wzmocnienie odporności infrastruktury wodnej poprzez zastosowanie narzędzi cyfrowych umożliwiających bieżący monitoring infrastruktury wodnej oraz szybką diagnostykę w przypadku wystąpienia sytuacji kryzysowej w celu ograniczenia ryzyka zakłóceń w dostawach wody.
Szczegółowy zakres interwencji został określony w programach opracowanych dla poszczególnych województw. Szczegóły i aktualne informacje znajdują się na stronie internetowej Programu: https://www.funduszeunijne.gov.pl/strony/o-funduszach/fundusze-2021-2027/fundusze-dla-regionow.
Jednostki zarządzające: Urzędy Marszałkowskie
3. Inne programy regionalne
Inne programy wieloletnie, których środki są przeznaczone na wsparcie inwestycji realizowanych przez samorządy, m.in. w zakresie dofinansowania zadań inwestycyjnych dot. racjonalizacji gospodarki wodno-ściekowej:
Rządowy program rozwoju północno-wschodnich obszarów przygranicznych na lata 2024-2030
W ramach działania 2 „Zielona i niebieska infrastruktura dla ochrony środowiska naturalnego” wspierane są zadania dotyczące projektowania, budowy i modernizacji instalacji wodociągowo-kanalizacyjnych na rzecz ochrony walorów środowiskowych i krajobrazowych obszaru wskazanego w Programie.
Zgodnie z informacjami zawartymi w przedmiotowym programie wieloletnim w ramach wspomnianego wyżej działania 2 wspierane są:
- projektowanie, budowa lub przebudowa sieci wodociągowych lub kanalizacyjnych lub oczyszczalni ścieków,
- budowa, przebudowa instalacji i urządzeń niezbędnych do prowadzenia gospodarki wodno-ściekowej, takich jak: stacje uzdatniania wody, urządzenia poboru wody, stacje zlewne,
- inwestycje w nowoczesne technologie uzdatniania wody.
Koordynator Programu i sprawujący nad nim nadzór: Minister Funduszy i Polityki Regionalnej
Program wspierania inwestycji jednostek samorządu terytorialnego w związku z realizacją kluczowych inwestycji w zakresie strategicznej infrastruktury energetycznej w województwie pomorskim
Program obejmuje swoim zakresem wsparcie inwestycji powiatów: lęborskiego, puckiego, słupskiego oraz wejherowskiego, a także gmin: Choczewo, Gniewino, Krokowa, Lębork, Łęczyce, Łeba, Nowa Wieś Lęborska, Słupsk (gmina wiejska), Wicko, Wejherowo (gmina wiejska) i miasta Wejherowo w latach 2024–2028.
Inwestycje realizowane w ramach Programu muszą wpisywać się w co najmniej jedno z działań ujętych w Programie. W działaniu 4 - ochrona środowiska naturalnego, możliwe jest dofinansowanie zadań z zakresu gospodarki ściekowej oraz zaopatrzenia w wodę takich jak: budowa i przebudowa sieci wodociągowych lub kanalizacyjnych oraz oczyszczalni ścieków, stacji uzdatniania wody, stacji zlewnych, wykonanie urządzeń umożliwiających pobór wód oraz wsparcie dla nowoczesnych technologii uzdatniania wody (m.in. zakup urządzeń i aparatury, np. mobilne laboratoria, instalacje kontrolno-pomiarowe dla celów lokalnego monitoringu jakości wody oraz wspomagające proces uzdatniania i przesyłu wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi).
Program może stanowić źródło finansowania zadań z zakresu gospodarki wodnej oraz gospodarki ściekowej, o ile spełniają one wymagania wskazane w uchwale nr 240 Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 2023 r. (M.P. z 2024 r. poz. 1) oraz załączniku do uchwały.
Rządowy program na rzecz zwiększania szans rozwojowych Ziemi Słupskiej na lata 2019–2027
Program ma na celu zwiększenie możliwości rozwoju Ziemi Słupskiej i podniesienie jakości życia jej mieszkańców poprzez wsparcie finansowe zadań własnych wybranych jednostek samorządu terytorialnego z zakresu polityki rozwoju. W ramach działania 4 Racjonalizacja gospodarki wodno-ściekowej wspierane są zadania mające na celu zapewnienie wymaganych standardów dla gromadzenia i odprowadzania ścieków komunalnych oraz osiągnięcie efektu ekologicznego, porównywalnego do obszarów wyposażonych w system sieciowej kanalizacji sanitarnej oraz zwiększenie zaopatrzenia w wodę.
Wnioskodawcami i tym samym beneficjentami są: miasto Słupsk, gmina Redzikowo, powiat słupski (na inwestycje realizowane na terenie gminy Główczyce, gminy Damnica, gminy Potęgowo, gminy Redzikowo oraz w przypadku inwestycji wyłonionych metodą konsultacji społecznych na terenie całego powiatu), miasto Ustka, gmina Ustka, gmina Smołdzino, gmina Kępice, gmina Kobylnica, gmina Dębnica Kaszubska.
Jednostka zarządzająca: Pomorski Urząd Wojewódzki
Instytucja koordynująca: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej
Rządowy program rozwoju północno-wschodnich obszarów przygranicznych na lata 2024-2030
Program ma na celu poprawę jakości życia mieszkańców północno-wschodnich obszarów przygranicznych Rzeczypospolitej Polskiej przez ograniczenie negatywnych skutków ataku Federacji Rosyjskiej na Ukrainę oraz stworzenie trwałych podstaw umożliwiających rozwój społeczno-gospodarczy z poszanowaniem środowiska naturalnego.
Program obejmie swoim zasięgiem pas 21 przygranicznych powiatów i wchodzących w ich skład gmin oraz cztery miasta na prawach powiatu, znajdujące się w bliskiej odległości od granicy. Są to wybrane powiaty w województwach lubelskim, podkarpackim, podlaskim i warmińsko-mazurskim. Beneficjentami mogą być również związki gmin, w skład których wchodzą gminy położone na obszarze objętym Programem.
W ramach działania 2: Zielona i niebieska infrastruktura dla ochrony środowiska naturalnego wspierane będą zadania dotyczące projektowania, budowy i modernizacji instalacji wodociągowo-kanalizacyjnych na rzecz ochrony walorów środowiskowych i krajobrazowych obszaru wskazanego w Programie.
Jednostka zarządzająca: Lubelski Urząd Wojewódzki, Podkarpacki Urząd Wojewódzki, Podlaski Urząd Wojewódzki, Warmińsko-Mazurski Urząd Wojewódzki
Instytucja koordynująca: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej
Program Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie
Źródłem finansowania odpowiadającym zakresowi planowanej inwestycji może być również oferta Wojewódzkiego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Warszawie. Prowadzony jest nabór ciągły w obszarze Programu „Zadania z zakresu zaopatrzenia w wodę i ograniczenia zużycia wody”. Program jest przeznaczony dla JST, podmiotów świadczących usługi publiczne w ramach realizacji zadań własnych jednostek samorządu terytorialnego i spółek prawa handlowego, a jego celem jest zapewnienie mieszkańcom dostępu do wody o jakości odpowiadającej normom określonym dla wody pitnej.
Dofinansowanie jest udzielane w formie pożyczki oraz pożyczki przeznaczonej na zachowanie płynności finansowej do 100% kosztów kwalifikowanych przedsięwzięcia.
4. Programy Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
NFOŚiGW finansuje ze środków krajowych przedsięwzięcia dotyczące zaopatrzenia w wodę w ramach programów priorytetowych Adaptacja do zmian klimatu oraz Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach część 1) Gospodarka ściekowa w ramach Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych.
W ramach programu priorytetowego Adaptacja do zmian klimatu finansowane w formie pożyczki mogą być m.in. projekty z zakresu: „zielono-niebieskiej” infrastruktury, likwidacji powierzchni nieprzepuszczalnych, zrównoważonych systemów zagospodarowania wód opadowych i kanalizacji deszczowej oraz zabezpieczenia ludności w wodę do picia (budowa i modernizacja ujęć wód i stacji uzdatniania wody oraz sieci wodociągowych).
W ramach programu priorytetowego Gospodarka wodno-ściekowa w aglomeracjach część 1) Gospodarka ściekowa w ramach Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych finansowane w formie pożyczki mogą być projekty dotyczące zaopatrzenia w wodę będące elementem kompleksowego projektu połączonego z gospodarką ściekową.
Program LIFE
NFOŚiGW koordynuje wdrażanie w Polsce programu LIFE na lata 2021-2027. Program LIFE jest to jedyny instrument finansowy Unii Europejskiej poświęcony wyłącznie współfinansowaniu projektów z dziedziny ochrony środowiska, w tym przyrody oraz wpływu człowieka na klimat i dostosowania się do jego zmian. Jego głównym celem jest wspieranie procesu wdrażania wspólnotowego prawa ochrony środowiska, realizacja unijnej polityki w tym zakresie, a także identyfikacja i promocja nowych rozwiązań dla problemów dotyczących środowiska i klimatu. W ramach podprogramu „Gospodarka o obiegu zamkniętym i jakość życia” priorytet „Woda” możliwe jest finansowanie w formie dotacji z KE i NFOŚiGW w wysokości do 95% kosztów kwalifikowanych innowacyjnych projektów zaopatrzenia wodę w zakresie poprawy jakości wody oraz zastosowania innowacyjnych technologii i narzędzi obsługujących systemy uzdatniania wody pitnej i oczyszczania ścieków komunalnych. Więcej informacji na temat programu LIFE znaleźć można na stronie internetowej NFOŚiGW: https://www.gov.pl/web/nfosigw/informacje-o-programie
Jednostka zarządzająca: Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
5. Partnerstwo publiczno - prywatne
Jednym z dostępnych instrumentów finasowania inwestycji w sektorze zaopatrzenia w wodę jest partnerstwo publiczno-prywatne (PPP). Jest to sposób realizacji zadań publicznych, oparty na wieloletniej umowie określającej podział zadań i ryzyk pomiędzy podmiotem publicznym, a partnerem prywatnym. Celem PPP jest świadczenie określonej usługi publicznej przez partnera prywatnego w oparciu o stworzoną przez niego infrastrukturę, za wynagrodzeniem. Przedsięwzięcie PPP to budowa lub remont infrastruktury publicznej, połączone z jej utrzymaniem i/lub zarządzaniem.
Realizacja inwestycji w formule PPP to szereg korzyści dla instytucji publicznych (np. realizacja inwestycji na czas i zgodnie z zaplanowanym budżetem), ale przede wszystkim jest to możliwość optymalizacji wydatkowania środków budżetowych poprzez zaangażowanie kapitału prywatnego w inwestycje publiczne, oraz możliwość skorzystania ze specjalistycznej wiedzy sektorowej i doświadczenia biznesu.
Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej jako Centralna Jednostka ds. Partnerstwa Publiczno-Prywatnego, oferuje wsparcie doradcze dla podmiotów publicznych w przygotowaniu analiz przedrealizacyjnych. W celu uzyskania wspomnianego wsparcia, zainteresowany podmiot publiczny powinien zgłosić się do MFiPR w ramach otwartego naboru projektów PPP.
Szczegółowe informacje i przydatne narzędzia dostępne są na stronach internetowych:
https://www.ppp.gov.pl/doradztwo
https://www.ppp.gov.pl/wytyczne-ppp
https://www.ppp.gov.pl/analiza-potrzeb-i-wymagan
https://www.ppp.gov.pl/gospodarka-wodno-kanalizacyjna
Jednostka koordynująco-zarządzająca: Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej
6. Międzynarodowe Instytucje Finansowe
Międzynarodowe Instytucje Finansowe oferują instrumenty wsparcia samorządów oraz przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych dla realizacji ich zadań w obszarze gospodarki wodno-ściekowej. Instytucje takie jak Europejski Bank Inwestycyjny (EBI), Bank Rozwoju Rady Europy (BRRE) oraz Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju (EBOR) oferują: pożyczki krótko i długoterminowe, gwarancje, finansowanie łączone (pożyczki i pomoc bezzwrotna) oraz wsparcie eksperckie w zakresie przygotowania i wdrażania projektów inwestycyjnych.
EBI, jako Bank Unii Europejskiej, ale także bank klimatyczny, w sposób szczególny wspiera priorytety i politykę UE w tym zakresie. Zapewnienie dostępności wody i infrastruktury sanitarnej oraz zrównoważone zarządzanie sektorem wodnym jest obecnie jednym z najważniejszych wyzwań. EBI oferuje:
- pożyczki bezpośrednie dla sektora publicznego (w tym przedsiębiorstw wodociągowych
i samorządów). Bank ma duże doświadczenie w tym obszarze w Polsce we współpracy np. z Warszawą, Poznaniem, Krakowem i Wrocławiem. W przypadku pożyczek bezpośrednich minimalna kwota finansowania to 25 mln €, - finansowanie projektów w formule Partnerstwa Publiczno-Prywatnego,
- kredyty pośrednie oferowane z udziałem pośredniczących banków (np. BGK, BOŚ).
BRRE może finansować projekty, które przyczynią się do ochrony i poprawy środowiska, a tym samym poprawy warunków życia, w tym z zakresu np. oczyszczania i ochrony wód powierzchniowych i podziemnych; odkażania gleb i warstw wodonośnych; ochrony i rozwoju różnorodności biologicznej. Ponadto, biorąc pod uwagę znaczne skutki społeczne zagrożeń związanych z klimatem, takich jak fale upałów, pożary, susze i powodzie, BRRE koncentruje się na finansowaniu działań zwiększających odporność na zmiany klimatyczne zagrożonych populacji i wspieraniu reakcji społeczności na zmiany klimatyczne i inne katastrofy. Jest to zgodne z mandatem społecznym BRRE i stanowi odpowiedź na globalny apel skierowany do międzynarodowych banków rozwoju o zwiększenie wsparcia na rzecz adaptacji do zmiany klimatu, która cieszy się znacznie mniejszym zainteresowaniem i finansowaniem na arenie międzynarodowej niż łagodzenie zmiany klimatu. BRRE może sfinansować do 50% kosztów projektu. Stroną umowy pożyczkowej może być organ władzy samorządowej.
EBOR angażuje się w finansowanie projektów inwestycyjnych, w szczególności promujących zrównoważony rozwój oraz zieloną transformację. Zakres projektów, które Bank może wspierać jest szeroki, mogą to być projekty polegające na:
- finansowaniu ekspansji/modernizacji, w tym usprawnień w wykorzystywaniu zasobów,
- zmianach własnościowych: przejęcia, konsolidacja, prywatyzacja,
- PPPs,
- finansowaniu płynnościowym.
Projekty, które Bank może finansować w tym sektorze to: ponowne wykorzystanie wody, drenaż, rozwiązania przeciwpowodziowe, instalacja czujników i mierników, budowa nowych i modernizacja istniejących oczyszczalni ścieków, modernizacja i rozbudowa sieci, zakup i instalacja pomp i mierników w celu poprawy jakości, projekty dostosowujące do wymogów ochrony środowiska. EBOR oferuje zarówno finansowanie dłużne, jak i w postaci inwestycji kapitałowych. Zazwyczaj okres finansowania
to 5-7 lat, ale wspiera również inwestycje o dłuższym horyzoncie czasowym, np. 20-letnie.
Szczegóły i aktualne informacje znajdują się na stronach internetowych:
https://www.eib.org/en/infocentre/contact/offices/ue/poland.html
https://www.ebrd.com/poland.html
7. PFR Fundusz Inwestycji Samorządowych FIZAN
Fundusz powstał z myślą o współfinansowaniu projektów jednostek samorządu terytorialnego lub podległych im spółek. Fundusz może zatem bezpośrednio inwestować w spółki samorządowe, obejmując w nich udziały lub akcje, bądź udzielać im finansowania dłużnego w formie pożyczek lub obligacji. Fundusz może także współfinansować przedsięwzięcia partnera prywatnego wyłonionego w postępowaniu prowadzonym w modelu Partnerstwa Publiczno-Prywatnego. W kręgu zainteresowania Funduszu znajduje się szereg obszarów z katalogu zadań własnych samorządu, w tym m.in. sektor wodociągowo-kanalizacyjny, w którym Fundusz dokonał dotąd licznych inwestycji.
Szczegóły i aktualne informacje znajdują się na stronie internetowej Funduszu: https://pfr.pl/program/inwestycje-samorzadowe.
Jednostka zarządzająca: PFR Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych S.A. będąca częścią Grupy Kapitałowej Polskiego Funduszu Rozwoju, przy czym częścią portfela zarządza Polski Fundusz Rozwoju S.A. w ramach Departamentu Inwestycji.
8. Grant na infrastrukturę
W zakresie inwestycji w obszarze gospodarki wodnej i ściekowej gminy angażujące się jednocześnie w rozwój przedsięwzięć mieszkaniowych mogą korzystać z grantu na infrastrukturę - instrument dostępny w programie budownictwa socjalnego i komunalnego. Bezzwrotny grant może zostać udzielony na komunalną infrastrukturę techniczną służącą wykonywaniu zadań własnych gminy, w tym: wodociągi i kanalizacja, oraz na infrastrukturę społeczną służącą wykonywaniu zadań własnych gminy, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 5, 6, 8-10 i 12 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym. Grant taki przysługuje, jeżeli infrastruktura techniczna lub społeczna jest powiązana z inwestycją promieszkaniową (np. tworzeniem mieszkań komunalnych, tworzeniem mieszkań społecznych, inwestycją realizowaną w ramach programu Lokal za Grunt lub programu Mieszkanie na Start). Wysokość grantu to iloczyn 10% kosztów przedsięwzięcia infrastrukturalnego powiązanego z inwestycją promieszkaniową i liczby takich inwestycji (ustawa wprowadza jednak maksymalne limity wsparcia w zależności od rodzaju inwestycji promieszkaniowej). Premiowane są zatem te gminy, które aktywnie wspierają budownictwo mieszkaniowe. Finansowe wsparcie na realizację infrastruktury w przypadku grantu ułatwia podejmowanie decyzji inwestycyjnych w zgodzie z konkretnymi potrzebami lokalnych społeczności oraz przyczynia się do poprawy jakości życia mieszkańców.
Dodatkowe informacje dostępne są pod adresem strony internetowej: https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/wsparcie-inwestorow-w-tym-gmin-w-obszarze-budownictwa-komunalnego-i-spolecznego.