Planowanie mobilności miejskiej jest trudnym i skomplikowanym zadaniem. Planiści muszą zarządzać różnymi, czasem sprzecznymi potrzebami i wymaganiami na poziomie lokalnym, a nawet wykraczającymi poza ten poziom, biorąc pod uwagę dążenie do osiągania unijnych celów klimatyczno-energetycznych oraz konieczność zapewnienia dostępnego i przystępnego cenowo transportu w miejskich obszarach funkcjonalnych.

W szybko zmieniającym się świecie z zadowoleniem obserwujemy coraz większe zaangażowanie władz lokalnych i zainteresowanych stron w działania na rzecz mobilności w miastach, które dzięki temu stały się czystsze i bardziej zrównoważone. Zmniejszenie zanieczyszczeń powietrza oraz hałasu związanego z ruchem drogowym, zatorów i wypadków przy jednoczesnym podniesieniu jakości życia w naszych miastach jest obecnie jednym z głównych priorytetów dla wielu prezydentów czy burmistrzów miast.

Wszyscy potrzebujemy lepszych warunków dla ruchu pieszego i rowerowego, efektywnego transportu publicznego i współdzielonego, węzłów multimodalnych - a wszystko to wspierane przez inteligentne rozwiązania cyfrowe. Najlepszym sposobem, aby to osiągnąć, jest połączenie dobrych pomysłów i innowacyjnych środków.

Poprawa jakości środowiska miejskiego i funkcjonalności przestrzeni miejskiej wymaga skoordynowania rozwoju zrównoważonej mobilności i planowania przestrzennego.

Od dłuższego czasu Komisja Europejska upowszechnia Plany Zrównoważonej Mobilności Miejskiej (ang. Sustainable Urban Mobility Plan – SUMP) jako instrument planowania, który pomaga władzom lokalnym w kompleksowym podejściu do uregulowania kwestii użytkowania gruntów, nawyków transportowych oraz infrastruktury transportowej. Okazało się, że jest to skuteczne, solidne, a zarazem elastyczne narzędzie, na którym miasta mogą polegać podczas planowania środków z zakresu mobilności miejskiej.

Aktualne ramy prawne dla przygotowania SUMP wyznacza stosowane bezpośrednio Rozporządzenie PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY (UE) 2024/1679 z dnia 13 czerwca 2024 r. w sprawie unijnych wytycznych dotyczących rozwoju transeuropejskiej sieci transportowej (rozporządzenie TEN-T), które wprowadziło obowiązek przyjęcia i monitorowania SUMP przez węzły miejskie TEN-T do 31 grudnia 2027 r.

W każdym węźle miejskim sieci TEN-T system mobilności organizowany i monitorowany ma być zgodnie z przyjętym SUMP, który jest długookresowym, kompleksowym, zintegrowanym dokumentem stosowanym do strategicznego planowania mobilności w celu poprawy, w sposób zrównoważony, przepływów ludzi i towarów w miejskich obszarach funkcjonalnych.

Zgodnie z wytycznymi Komisji Europejskiej, proces planowania zrównoważonej mobilności miejskiej, tzw. „cykl SUMP” obejmuje 12 kroków.

12 kroków planowania zrównoważonej mobilności miejskiej

Źródło: Rupprecht Consult (red.), 2020. Podsumowanie dla decydentów dotyczące opracowania i wdrożenia planu zrównoważonej mobilności miejskiej.

Uznaje się, że wysokiej jakości dokument powinien być opracowany w procesie partycypacji społecznej, ustanawiać mierzalne krótko- i długookresowe cele, powinien także zachować spójność z innymi dokumentami strategicznymi obowiązującymi na danym obszarze oraz określać wskaźniki efektywności działania (wskaźniki rezultatu). Wytyczne Komisji Europejskiej z 2019 roku określiły osiem szczegółowych zasad SUMP, które zostały następnie zaktualizowane w załączniku do zalecenia Komisji Europejskiej z 2023 r. w sprawie krajowych programów wsparcia na rzecz planowania zrównoważonej mobilności miejskiej.

Aktualizacja zasad opracowania SUMP ma na celu przyczynić się do realizacji coraz bardziej ambitnych celów i zobowiązań UE w dziedzinie transportu, klimatu, zdrowia i społeczeństwa. Szczególny nacisk kładzie się na zintegrowane podejście do mobilności pasażerów oraz miejskiego transportu towarowego i logistyki miejskiej oraz na koordynację i partycypacyjne podejście, w celu zapewnienia spójności i komplementarności z lokalnymi i regionalnymi politykami, strategiami i środkami, a także na kwestie monitorowania postępów w osiąganiu celów SUMP i podejmowania działań naprawczych w razie stwierdzenia takiej konieczności.

8 Zasad SUMP według zaktualizowanej koncepcji z 2023 r.

Źródło: Opracowanie własne CK SUMP

1. JASNE I WYMIERNE CELE I ZAŁOŻENIA: Głównym celem SUMP jest zwiększenie dostępności obszaru funkcjonalnego oraz zapewnienie zrównoważonej mobilności niskoemisyjnej, ze szczególnym wsparciem dla ruchu bezemisyjnego, „pierwszej i ostatniej mili” oraz terminali multimodalnych.
    
2. DŁUGOOKRESOWA WIZJA I JASNY PLAN WDRAŻANIA: SUMP powinien zawierać istniejącą, długoterminową strategię przyszłego rozwoju miejskiego obszaru funkcjonalnego, a w tym kontekście przyszłego rozwoju infrastruktury transportowej i usług w zakresie multimodalnej mobilności, lub być powiązany z taką strategią. SUMP powinien zawierać również plan realizacji strategii w perspektywie krótkoterminowej. Należy włączyć SUMP do zintegrowanego podejścia do zrównoważonego rozwoju obszarów miejskich i powinien on być powiązany z odpowiednimi planami dotyczącymi użytkowania gruntów, planowania przestrzennego i polityki sektorowej (np. w zakresie klimatu i energii). Tak przygotowany SUMP powinien określać: (1) harmonogram i plan budżetowy, z odpowiednio określonymi źródłami niezbędnego finansowania, optymalnie na okres od 3 do 10 lat; (2) jasno określone obowiązki i zasoby.
    
3. OCENA OBECNEGO I PRZYSZŁEGO FUNKCJONOWANIA: Podstawę SUMP powinna stanowić staranna ocena obecnego i przyszłego funkcjonowania systemu transportu miejskiego, a uzupełnieniem SUMP powinien być kompleksowy system monitorowania, obejmujący: (1) analizę sytuacji, scenariusz bazowy i końcowy, rozpoczynające się od kompleksowego przeglądu obecnej sytuacji i ustanowienia wartości odniesienia, względem której można mierzyć przyszłe postępy; (2) cele szczegółowe i wartości docelowe: w SUMP należy określić szczegółowe i realistyczne cele w zakresie skuteczności działania, które są powiązane z analizą sytuacji i są ambitne, jeżeli chodzi o cel SUMP oraz cele ogólne. W stosownych przypadkach należy również określić mierzalne wartości docelowe, oparte na realistycznej ocenie wartości odniesienia i dostępnych zasobów oraz odzwierciedlające cele szczegółowe; (3) wskaźniki skuteczności działania, najlepiej na podstawie wskaźników zrównoważonej mobilności miejskiej, służące do opisania aktualnego stanu systemu transportu miejskiego oraz monitorowania postępów w realizacji wyznaczonych celów.
    
4. ZINTEGROWANY ROZWÓJ WSZYSTKICH RODZAJÓW TRANSPORTU PRZY JEDNOCZESNYM NADANIU PRIORYTETU TYM NAJBARDZIEJ ZRÓWNOWAŻONYM: SUMP powinien promować transport multimodalny poprzez integrację poszczególnych rodzajów transportu i środków mających na celu ułatwienie bezproblemowej i zrównoważonej mobilności. SUMP powinien obejmować działania mające na celu zwiększenie udziału bardziej zrównoważonych form transportu, takich jak transport publiczny, aktywna mobilność, mobilność współdzielona, bezemisyjna logistyka miejska oraz, w stosownych przypadkach, żegluga śródlądowa i transport morski. SUMP powinien również uwzględniać działania na rzecz promowania mobilności bezemisyjnej, w szczególności w odniesieniu do ekologizacji floty miejskiej, zmniejszenia zatorów komunikacyjnych i poprawy bezpieczeństwa ruchu drogowego, zwłaszcza jeśli chodzi o niechronionych uczestników ruchu drogowego.
    
5. ZINTEGROWANE PODEJŚCIE DO MOBILNOŚCI PASAŻERÓW ORAZ MIEJSKIEGO TRANSPORTU TOWAROWEGO I LOGISTYKI MIEJSKIEJ: Logistyka miejska, jak również powiązania z długodystansowym transportem towarowym powinny być w pełni uwzględnione i zintegrowane z SUMP, aby zapewnić systematyczne podejście do wszystkich aspektów mobilności w danym mieście oraz osiągnąć cel, jakim jest bezemisyjna logistyka miejska i dostawy na „ostatniej mili”. W stosownych przypadkach SUMP powinien należycie uwzględniać wpływ różnych środków miejskich na przepływy ruchu pasażerskiego i towarowego oraz transeuropejską sieć transportową (TEN-T) w celu zapewnienia bezproblemowych przejazdów przez węzły miejskie, objazdów wokół nich lub wzajemnych połączeń między nimi, z uwzględnieniem pojazdów bezemisyjnych. SUMP powinien w szczególności obejmować działania mające na celu zmniejszenie zatorów komunikacyjnych, poprawę bezpieczeństwa ruchu drogowego i usunięcie wąskich gardeł mających wpływ na strumienie ruchu w ramach TEN-T.
    
6. PODEJŚCIE PARTYCYPACYJNE: Plan mobilności w miastach opiera się na przejrzystym i partycypacyjnym podejściu. Zaangażowany powinien być również ogół społeczeństwa, obywatele, a także przedstawiciele społeczeństwa obywatelskiego i podmiotów gospodarczych. W tym celu lokalne organy ds. planowania powinny wprowadzić odpowiednie struktury i procedury.
    
7. KOORDYNACJA HORYZONTALNA I WERTYKALNA: Proces opracowywania i wdrażania planu mobilności w miastach opiera się na zintegrowanym podejściu przy wysokim poziomie współpracy, koordynacji i konsultacji między różnymi szczeblami władzy i odpowiednimi organami. Lokalny organ do spraw planowania powinien ustanowić odpowiednie struktury i procedury.
    
8. MONITOROWANIE, PRZEGLĄD, SPRAWOZDAWCZOŚĆ I ZAPEWNIANIE JAKOŚCI: SUMP powinien obejmować cele, wartości docelowe i wskaźniki stanowiące podstawę obecnego i przyszłego funkcjonowania miejskich systemów transportu, dotyczące co najmniej emisji gazów cieplarnianych, zatorów komunikacyjnych, zgonów i poważnych obrażeń w wyniku zdarzeń drogowych, udziałów poszczególnych rodzajów transportu oraz dostępu do usług w zakresie mobilności, jak również danych dotyczących zanieczyszczenia powietrza i zanieczyszczenia hałasem w miastach. Wdrażanie SUMP należy monitorować za pomocą wskaźników skuteczności działania. W szczególności władze lokalne powinny wprowadzić mechanizmy monitorowania postępów w osiąganiu celów SUMP i w razie potrzeby podejmować terminowo działania naprawcze.