W dzisiejszych czasach coraz większego znaczenia nabiera sposób, w jaki działalność przedsiębiorstw wpływa na ludzi – pracowników, klientów czy społeczności lokalne – zarówno w wyniku działań własnych, jak i w łańcuchach wartości oraz relacjach biznesowych. Poszanowanie praw człowieka stało się jednym z fundamentalnych elementów prowadzenia działalności gospodarczej w sposób odpowiedzialny i zrównoważony.

Uznane międzynarodowo standardy, takie jak Wytyczne OECD dla przedsiębiorstw wielonarodowych dotyczących odpowiedzialnego prowadzenia działalności biznesowej oraz Wytyczne ONZ dotyczące biznesu i praw człowieka, wskazują, że biznes powinien unikać powodowania negatywnych skutków w odniesieniu do praw człowieka oraz przyczyniania się do takich negatywnych skutków.

Wytyczne ONZ dotyczące biznesu i praw człowieka

W czerwcu 2011 r. Rada Praw Człowieka ONZ przyjęła Wytyczne dotyczące biznesu i praw człowieka (UN Guiding Principles on Business and Human Rights: Implementing the UN “Protect, Respect and Remedy” Framework). Dokument ten stanowi jeden z najważniejszych międzynarodowych standardów w obszarze odpowiedzialnego prowadzenia działalności biznesowej, będąc pierwszym globalnie uznanym zbiorem zasad porządkujących zarówno obowiązki państw, jak i odpowiedzialność przedsiębiorstw w kontekście poszanowania praw człowieka.

Wytyczne ONZ sformułowano w 31 zasadach podzielonych na trzy grupy, nazywanych filarami:

I. Obowiązki państwa w zakresie zapewnienia ochrony praw człowieka (10 zasad)

W rozdziale I Wytycznych ONZ wskazano, że państwa ponoszą podstawową odpowiedzialność za ochronę jednostek przed naruszeniami praw człowieka, w tym także tymi, których dopuszczają się przedsiębiorstwa. Państwa powinny zapewnić odpowiednie ramy prawne i instytucjonalne, podejmować działania zapobiegające naruszeniom oraz skutecznie egzekwować obowiązujące przepisy. Istotne znaczenie ma także spójność polityk publicznych oraz jasne komunikowanie oczekiwań wobec przedsiębiorstw w zakresie poszanowania praw człowieka, w tym poprzez przyjmowanie strategii krajowych czy wytycznych dla biznesu. Państwa powinny także zwracać szczególną uwagę na działalność przedsiębiorstw będących pod ich kontrolą lub wsparciem, takich jak spółki Skarbu Państwa czy podmioty korzystające z publicznego finansowania, oczekując od nich stosowania podwyższonych standardów. W rozdziale tym zaakcentowano również, że choć główny zakres obowiązków państw w zakresie praw człowieka dotyczy ich terytorium, mogą one podejmować działania także w odniesieniu do swoich przedsiębiorstw za granicą.

II. Odpowiedzialność przedsiębiorstw za poszanowanie praw człowieka (14 zasad)

W rozdziale II Wytycznych ONZ podkreślono, że przedsiębiorstwa ponoszą odpowiedzialność za poszanowanie międzynarodowo uznanych praw człowieka. Oznacza to, że powinny one unikać powodowania lub przyczyniania się do negatywnych skutków dla praw człowieka oraz podejmować działania w celu zapobiegania takim negatywnym skutkom, ograniczania ich i podjęcia działań naprawczych, jeśli takie negatywne skutki wystąpią. Kluczowym elementem realizacji tej odpowiedzialności jest wdrożenie odpowiednich polityk i procedur, a także przeprowadzanie procesu należytej staranności w zakresie praw człowieka, obejmującego zarówno działania własne przedsiębiorstwa, jak i jego relacje biznesowe oraz łańcuch wartości. Wskazano również, że odpowiedzialność za poszanowanie praw człowieka dotyczy wszystkich przedsiębiorstw – niezależnie od ich wielkości, sektora, struktury własności czy miejsca prowadzenia działalności. Zakres i sposób realizacji tej odpowiedzialności mogą się różnić w zależności od kontekstu, jednak jej istota pozostaje niezmienna.

III. Zwiększenie dostępu osób poszkodowanych do skutecznych środków zaradczych (7 zasad)

Rozdział III Wytycznych ONZ zawiera zalecenia związane z zapewnieniem przez państwa i przedsiębiorstwa dostępu do odpowiednich środków zaradczych i naprawczych osobom dotkniętym naruszeniami. W pierwszej kolejności wskazano, że państwa powinny zapewnić funkcjonowanie mechanizmów sądowych, które umożliwiają dochodzenie roszczeń związanych z naruszeniami praw człowieka. Podkreślono również znaczenie pozasądowych mechanizmów rozpatrywania skarg, które mogą stanowić uzupełnienie systemu sądowego. Istotną rolę w tym obszarze odgrywają również same przedsiębiorstwa. Wytyczne ONZ wskazują, że powinny one ustanawiać lub uczestniczyć w mechanizmach składania skarg i rozpatrywania sporów na poziomie operacyjnym. Państwowe i niepaństwowe pozasądowe mechanizmy rozpatrywania skarg, zgodnie z Wytycznymi ONZ, powinny spełniać określone kryteria skuteczności, takie jak m.in. dostępność, przewidywalność, przejrzystość czy sprawiedliwość.

Wytyczne ONZ nie tworzą nowych praw człowieka, lecz stanowią zbiór zagadnień wynikających z międzynarodowego prawa w zakresie praw człowieka, prezentując je z perspektywy działalności przedsiębiorstw. Choć Wytyczne ONZ nie mają charakteru prawnie wiążącego, stanowią powszechnie uznany punkt odniesienia dla państw, przedsiębiorstw oraz innych interesariuszy. Ich znaczenie systematycznie rośnie – znajdują odzwierciedlenie w regulacjach prawnych, politykach publicznych oraz innych krajowych i międzynarodowych inicjatywach związanych ze zrównoważonym rozwojem i odpowiedzialnym biznesem.

Wytyczne w j. polskim oraz w j. angielskim znajdują się w sekcji „Materiały” u dołu tej strony.

Zachęcamy także do obejrzenia krótkiego filmu wprowadzającego do Wytycznych ONZ (w j. angielskim z polskimi napisami).

Krajowy Plan Działania na rzecz wdrażania Wytycznych ONZ dotyczących biznesu i praw człowieka

Zgodnie z zaleceniami ONZ, UE i Rady Europy, Polska cyklicznie przygotowuje „Krajowy Plan działania na rzecz wdrażania Wytycznych ONZ dotyczących biznesu i praw człowieka” (KPD).

KPD, oparty na opisanych powyżej trzech filarach Wytycznych ONZ, służy przede wszystkim wzmocnieniu ochrony praw człowieka i poszerzeniu możliwości dochodzenia sprawiedliwości w sytuacji, gdy prawa te zostaną naruszone. KPD zawiera informacje o prowadzonych i planowanych działaniach państwa na rzecz ochrony praw człowieka, w tym w zakresie analizy i ew. zmiany przepisów prawnych czy wsparcia przedsiębiorstw w obszarze poszanowania praw człowieka.

Dotychczas przygotowano i zrealizowano dwie edycje KPD: na lata 2017-2020 oraz 2021-2024. Z obu edycji sporządzono raporty z ich realizacji, które zostały przekazane Radzie Ministrów. Obecnie trwają prace nad przygotowaniem trzeciej edycji KPD, obejmującej lata 2025-2028.

Teksty dwóch pierwszych KPD wraz z raportami podsumowującymi są dostępne do pobrania w sekcji „Materiały” u dołu tej strony.