Narodowe Centrum Badań
i Rozwoju

W ostatnich 20. latach w Polsce tylko trzy razy notowano spadek poziomu intensywności nakładów na B+R (czyli udziału nakładów na B+R w PKB Polski). Nastąpiło to w 2013 roku (o 0,01% p.p.), 2016 roku (o 0,03% p.p.) i ostatnim roku, za który są dostępne dane, tj. 2024 roku (o 0,15% p.p.). O ile pierwsze dwa spadki były stosunkowo niewielkie, o tyle ostatni spadek był już głęboki. Co go spowodowało?

Odpowiedź na to pytanie przynosi bliższe przyjrzenie się źródłom finansowania B+R, w szczególności ich źródłom zagranicznym. Dane wskazują na spadek środków z Komisji Europejskiej jaki nastąpił dwukrotnie w 2016 roku i w 2024 roku. W pierwszym przypadku strumień środków europejskich spadł o ponad 2 mld zł, a w drugim o ponad 3 mld zł. Z kolei lata poprzedzające były ostatnimi latami kończącymi 7-letnią perspektywę finansową Unii Europejskiej i widoczna w nich jest kumulacja związana z wydawaniem środków przed zamknięciem projektów.

Natomiast zarówno w 2016 jak i 2024 roku mieliśmy do czynienia dopiero z rozkręcaniem się pierwszych projektów realizowanych w ramach unijnych perspektyw finansowych (odpowiednio na lata 2014-20 i 2021-27). Opóźnienie to jest związane z procesami uruchamiania konkursów, wyłaniania projektów i czasem ich realizacji. Przykładowo w obecnej perspektywie pierwsze konkursy z programu FENG zostały ogłoszone w lutym 2023 roku. Proces wyboru projektów, a także ich specyfika (projekty B+R nie są projektami inwestycyjnymi i ich realizacja jest rozłożona w czasie) powoduje, że środki te nie są wydawane natychmiast. Ich wydatkowanie odbywa się w latach późniejszych. To także pokazują dane o wszystkich projektach programu FENG: spośród blisko 1900 wybranych do stycznia 2026 roku, tylko 63 kończyły się w 2023 lub 2024 roku. 

Mechanizm kumulacji wydatkowania na końcu okresu wydatkowania powoduje szybszy przyrost wskaźnika GERD, co przekłada się na głębszy spadek w roku następnym. Szczególnie było to widoczne w 2023 roku, kiedy wskaźnik wzrósł znacznie powyżej linii trendu (o 0,12% p.p.), a rok później gwałtownie spadł. Na całe szczęście trajektoria z lat poprzednich pokazuje, że w latach następnych następowało odbicie. Jeżeli środki na badania i rozwój z obecnej perspektywy będą konsumowane jak w poprzednich perspektywach finansowych, to kumulacja ich wydatkowania nastąpi w 2029 roku. 

Pokazuje to – pomimo stosunkowo ograniczonego udziału wagę środków z funduszy strukturalnych w finansowaniu B+R w Polsce (udział ten w 2023 roku wynosił tylko 8%). Dzieje się tak, bo oprócz bezpośredniego finansowania fundusze europejskie mobilizują także środki krajowe, i to w niemałym stopniu. W przypadku projektów przedsiębiorstw finansowanych przez NCBR udział środków własnych przedsiębiorstw wynosi ok. 44% wartości projektów finansowanych ze środków UE. W programie FENG w projektach finansowanych poprzez Centrum udział ten jest nawet wyższy, i stanowi aż 58% (por. projekty wspierane przez NCBR). Podobny poziom pokazują także dane GUS za 2024 rok - ok. 50%. 

Znajduje to swoje odzwierciedlenie także w liczbie podmiotów, które korzystają z tego źródła finansowania. Ze środków UE korzysta większa liczba podmiotów niż wskazywałby na to ich udział w ogólnej puli środków wydatkowanych na B+R. W 2023 roku 17% podmiotów aktywnych badawczo korzystało ze środków unijnych (1280 podmiotów), a w 2024 roku z tego wsparcia korzystało ok. 600 podmiotów mniej (czyli 9% wszystkich podmiotów prowadzących działalność B+R, zdecydowaną większość z nich stanowiły przedsiębiorstwa). Jednocześnie blisko 300 firm mniej w ogóle w tym roku nie ponosiło nakładów na B+R. Wskazuje to na istnienie grupy przedsiębiorstw, które bez wsparcia z UE takiej działalności nie prowadzą.  

Przejście między perspektywami oznaczało też spadek środków na badania wydawanych w sektorze szkolnictwa wyższego. O ile liczba jednostek korzystających ze środków unijnych pozostała praktycznie na takim samym poziomie, to ogólna kwota zmniejszyła się aż o 1,7 mld zł. Luki tej nie jest w stanie wypełnić rosnące bezpośrednie finansowanie z Komisji Europejskiej, np. w programie Horyzont Europa.

Hipotezę o roli środków strukturalnych jako najważniejszej przyczyny spadku potwierdzają dane dotyczące finansowania w rozbiciu na źródła. W kategorii środków płynących z zagranicy (do których zaliczają się także środki Komisji Europejskiej, zarówno w programach operacyjnych jak i programach takich jak Horyzont Europa) nastąpiła zapaść  - spadek o 62%.   Spadku nie ma jednak w najważniejszym źródle – środkach pochodzących od przedsiębiorstw. Od lat są one głównym motorem stojącym za wzrostem nakładów na B+R. Nie wynika to jednak tylko ze współfinansowania w projektach grantowych, ale przede wszystkim z samodzielnego finansowania prac badawczo-rozwojowych. Nawet przy ograniczonym finansowaniu ze środków unijnych (czyli bez tzw. wkładu własnego w realizacji projektów) polskie przedsiębiorstwa w 2024 roku zwiększyły swoje wydatki na B+R o ponad 700 mln zł.

Równolegle wzrosło znaczenie finansowania krajowego, rządowego. Choć nie rekompensowało ono spadków wynikających ze zmniejszenia strumienia środków z zagranicy, to rządowe finansowanie zwiększyło się o ponad 1,3 mld zł. Za spadek zatem nie odpowiada spadek finansowania budżetowego ani wycofywanie się przedsiębiorstw z działalności B+R.

Niemniej  ogólna kwota przeznaczana na B+R w Polsce spadła po raz pierwszy od ponad 20 lat - z 53 do 51 mld zł. W połączeniu ze wzrostem PKB, który w 2024 roku wyniósł 3,2% (rok wcześniej było to tylko 0,2%) spowodowało to głębszy spadek wskaźnika GERD/PKB.

Podsumowując: spadek intensywności nakładów na B+R w 2024 roku był przede wszystkim efektem cyklicznej luki w absorpcji funduszy UE dodatkowo wzmocnionej wzrostem PKB i efektem dźwigni – brakiem mobilizacji środków prywatnych i dodatkowych funduszy budżetowych. Kluczowym źródłem finansowania jest i pozostaje sektor przedsiębiorstw, co daje podstawy do ostrożnego optymizmu co do dalszej poprawy wskaźników związanych z B+R. Fundusze strukturalne natomiast odgrywają ważną rolę w przyspieszaniu tego procesu, podejmowania aktywności badawczo-rozwojowych przez przedsiębiorstwa, które bez takiego wsparcia by ich nie prowadziły. Dzieje się tak przede wszystkim poprzez zmniejszenie towarzyszącego im ryzyka. Przed końcem bieżącej perspektywy finansowej  warto opracować scenariusze na uniknięcie spadku finansowania B+R, które może nastąpić po 2029 roku. Może się to odbyć np. poprzez uruchomienie konkursów ze środków krajowych, które trafiłyby na rynek w 2030 roku. Przejście to mogłoby także złagodzić wsparcie uczestnictwa polskich podmiotów w następcy programu Horyzont Europa, 10. Programie Ramowym (2028-34). Jest to tym ważniejsze, że planowane w nim środki na badania i innowacje mają być zwiększone blisko dwukrotnie (do 175 mld euro).

Więcej informacji i szczegółowych statystyk krajowych z zakresu nauki i techniki jest dostępnych na stronie GUS. Zapraszamy też do korzystania z dashboardów statystyki B+R w Polsce i na świecie oraz projekty wspierane przez NCBR, które są dostępne na stronie Centrum.