Narodowe Centrum Badań
i Rozwoju

W programach strategicznych, za które odpowiada NCBR, prowadzone są dwa typy konkursów. Pierwszy z nich to konkursy tematyczne – realizowane zgodnie z zakresem tematycznym danego programu. Drugi rodzaj stanowią konkursy na projekty zamawiane. W tym przypadku zakres tematyczny powstaje na podstawie wcześniejszego naboru propozycji tematów badawczych składanych przez instytucje publiczne zgodnie z ich zapotrzebowaniem. Atutem tego modelu jest zobowiązanie podmiotów zamawiających innowacyjne rozwiązania do ich wdrożenia.

Nowe możliwości w programie HYDROSTRATEG

Ekspertki i eksperci NCBR spotkali się dziś w Warszawie z reprezentantami licznych instytucji chcących pogłębić wiedzę na temat zasad naborów na propozycje tematów projektów zamawianych w ramach trzech programów strategicznych:

• „Społeczny i gospodarczy rozwój Polski w warunkach globalizujących się rynków” – GOSPOSTRATEG,
• „Zaawansowane technologie informacyjne, telekomunikacyjne i mechatroniczne” – INFOSTRATEG,
• oraz „Innowacje dla gospodarki wodnej i żeglugi śródlądowej” – HYDROSTRATEG, w ramach którego już od sierpnia po raz pierwszy będzie można zgłaszać również propozycje tematów projektów zamawianych.

– Nabory na propozycje tematów zamawianych stanowią wyjątkową pozycję w ofercie Narodowego Centrum Badań i Rozwoju. Opierają się na mechanizmie, który inicjuje prace B+R ukierunkowane na rozwiązywanie konkretnych problemów publicznych – takich, które są najlepiej rozpoznane u samego źródła. To właśnie wyspecjalizowane jednostki administracji publicznej wskazują kluczowe z ich perspektywy kwestie i bolączki, na które odpowiedź mogą przynieść innowacje – podkreśla dr inż. Marcin Kulasek, minister nauki i szkolnictwa wyższego, nadzorujący pracę NCBR.

–  Mechanizm ten pozwala łączyć potencjał nauki i przedsiębiorstw z pilnymi potrzebami naszego kraju. Nie ukrywam, że ten paradygmat jest mi bardzo bliski. Głęboko wierzę, że nauka i biznes – w ścisłej współpracy z administracją – mają dziś do spełnienia poważną misję społeczną w odniesieniu do wielkich wyzwań rozwojowych naszego kraju. Misję, w której nikt inny nie może ich wyręczyć. Mam tu na myśli m.in. wzmacnianie polskiego potencjału sztucznej inteligencji, wyzwania, na jakie napotyka gospodarka wodna, ale też szeroki wachlarz innych tematów podejmowanych w programach strategicznych, służących ożywieniu rozwoju społeczno-gospodarczego – wskazuje szef resortu nauki.

Od potrzeby do wdrożenia

Na jakie propozycje tematów zamawianych czeka Narodowe Centrum Badań i Rozwoju? Na takie, które łączą w sobie trzy elementy: ważną potrzebę publiczną, potencjał badawczo-rozwojowy oraz realną ścieżkę wdrożenia.

– Takie połączenie może sprawić, że dobrze przygotowana propozycja tematu badawczego, nad którym w kolejnym etapie pochylą się innowatorzy, przyniesie korzyści nie tylko jednej instytucji, lecz także szerszemu systemowi administracji publicznej. Stanie się tak, jeżeli opracowane rozwiązanie będzie możliwe do wykorzystania przez inne urzędy, regiony, sektory lub grupy użytkowników – zwraca uwagę minister Marcin Kulasek.

Instytucje zamawiające zyskują też zdolności do reagowania na wyzwania systemowe. Najważniejsze z perspektywy rozwoju Polski wydają się jednak długofalowe korzyści społeczno-gospodarcze i środowiskowe.

Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w przypadku programu HYDROSTRATEG spodziewa się osiągnąć m.in.:

• poprawę efektywności zarządzania wodą,
• zwiększenie bezpieczeństwa środowiskowego,
• ograniczenie skutków ekstremalnych zjawisk hydrologicznych.

Z kolei program GOSPOSTRATEG:

• pozwala tworzyć i wdrażać polityki publiczne oparte na wiedzy i badaniach,
• umożliwia lepsze diagnozowanie problemów społeczno-gospodarczych,
• daje szansę na skuteczniejsze strategie rozwoju państwa i regionów,
• przynosi wzmocnienie instytucji publicznych i kapitału społecznego.

W jego efekcie powstają rozwiązania wspierające długofalowy rozwój społeczny i gospodarczy Polski.

Zaangażowanie instytucji publicznych oraz innowatorów w przypadku programu INFOSTRATEG przełoży się zaś na:

• sprawniejsze państwo dzięki AI i danym,
• lepsze usługi publiczne i szybsze procesy,
• większe bezpieczeństwo informacyjne i technologiczne,
• rozwój polskich kompetencji w obszarze sztucznej inteligencji.

Rezultatami będą praktyczne rozwiązania dla administracji, obywateli i gospodarki cyfrowej.

Doświadczenia i dobre praktyki

Podczas spotkania informacyjnego ekspertki i eksperci Narodowego Centrum Badań i Rozwoju szczegółowo wyjaśniali uczestnikom założenia, możliwości oraz procedury związane z udziałem w naborach na propozycje tematów zamawianych. W programach strategicznych INFOSTRATEG oraz GOSPOSTRATEG takie nabory są już dostępne w systemie ciągłym, natomiast w przypadku programu HYDROSTRATEG nabór został ogłoszony 25 czerwca i rozpocznie się 18 sierpnia 2026 roku.

– Dzięki propozycjom tematów badawczych zgłaszanym przez uprawnione podmioty, Narodowe Centrum Badań i Rozwoju ogłasza konkursy na projekty zamawiane. Do tej pory w programach GOSPOSTRATEG i INFOSTRATEG było ich już 13 i obejmowały 18 zgłoszonych zagadnień – wylicza prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor NCBR.

Wśród propozycji tematów zamawianych, na które NCBR ogłosiło konkursy, znalazło się np. zagadnienie dotyczące „Analizy skali wykluczenia komunikacyjnego na obszarze Polski wraz z rekomendacjami zmian legislacyjnych w kontekście publicznego transportu zbiorowego”. Zostało ono zgłoszone przez Ministerstwo Infrastruktury, które jest podmiotem wdrażającym uzyskane wyniki. Podczas spotkania w siedzibie NCBR dr hab. inż. Piotr Sawicki, prof. PP z Wydziału Inżynierii Lądowej i Transportu Politechniki Poznańskiej opowiedział, jak z perspektywy wykonawcy wyglądała realizacja projektu na ten właśnie temat, ogłoszony w V konkursie GOSPOSTRATEG.

Na realizację projektu poznańska uczelnia wraz z konsorcjantami – Politechniką Gdańską, Politechniką Śląską, Politechniką Warszawską – otrzymała środki finansowe w wysokości 4 887 085,88 zł.

– Nasz zespół specjalizuje się w badaniach wdrożeniowych, prowadzonych w ścisłej współpracy z firmami czy administracją, które finalnie mają potencjał, aby przełożyć się na konkretne rozwiązania poprawiające komfort życia. Projekt realizowany w ramach programu GOSPOSTRATEG dodatkowo obejmował swoją skalą cały kraj, tj. ponad 8 milionów punktów adresowych. Owszem, było to sporym wyzwaniem badawczym, ale też dało dużą satysfakcję po zakończeniu – relacjonuje dr hab. inż. Piotr Sawicki, prof. PP, kierownik tego projektu.

Głównym efektem projektu realizowanego w latach 2021-2025 jest opracowanie kompleksowej metodyki wyznaczania poziomu zagrożenia wykluczeniem komunikacyjnym. Może ona zostać wykorzystana do prowadzenia polityki opartej na danych w tym zakresie.

– Pracowaliśmy również nad powiązanymi rozwiązaniami, które są niezbędne do prowadzenia takiej polityki. Z jednej strony były to prace nad tym, jak cyfryzować informacje o transporcie zbiorowym, co niestety do tej pory było naszą polską piętą achillesową. Z drugiej strony pracowaliśmy także nad odpowiedzią, w jaki sposób można wesprzeć podmioty zaangażowane w transport zbiorowy we wdrażaniu rozwiązań zwalczających wykluczenie. Takich podmiotów są w Polsce tysiące, więc siłą rzeczy transformacja jest wyzwaniem samym w sobie. Oczywiście projekt w ramach programu GOSPOSTRATEG nie zamknął badawczo wszystkich tematów. Dlatego kontynuujemy prace w ramach np. projektu Referencyjnej Bazy Przystanków w Województwie Wielkopolskim oraz składamy wnioski dotyczące rozwoju technologii transportu na żądanie czy hubów mobilności – wyjaśnia naukowiec.

Do bezpośrednich efektów przeprowadzonych prac można zaliczyć definicję wykluczenia komunikacyjnego (WK) pozwalającą na zidentyfikowanie obszarów posiadających taki status, ujednoliconą bazę rozkładów jazdy w standardzie GTFS (podobny do stosowanego w GoogleMaps), a także narzędzie do tworzenia cyfrowego rozkładu jazdy w standardzie GTFS. Badacze opracowali również procedurę obliczeniową wyznaczenia wskaźnika wykluczenia (z dokładnością do punktu adresowego – ponad 8,2 mln), cyfrową mapę wykluczenia oraz atlasy wykluczenia w układzie: województwo, powiat, gmina.

Powstał ponadto katalog barier rozwoju publicznego transportu zbiorowego w Polsce z perspektywy jego organizatorów, przewoźników oraz podróżnych. Na bazie doświadczeń europejskich przygotowane zostały katalogi dobrych i najlepszych praktyk przeciwdziałania zjawisku wykluczenia komunikacyjnego. Zespół projektowy przedstawił rekomendacje zmian legislacyjnych w zakresie ograniczania WK oraz określił metody wyboru i wdrażania działań przeciwdziałania temu zjawisku. Jako podstawa weryfikacji jakości i skuteczności działań podejmowanych przez samorządy terytorialne może zaś służyć koncepcja systemu monitorowania poziomu wykluczenia komunikacyjnego.

Tematy przyszłości – kluczowe kryteria

Oprócz Ministerstwa Infrastruktury tematy badawcze w programach strategicznych zgłaszały do NCBR m.in. resorty zdrowia, finansów, cyfryzacji, rolnictwa, kultury, klimatu, a także Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Główny Urząd Miar, Główny Urząd Geodezji i Kartografii czy Urząd Marszałkowski Województwa Śląskiego. Dotyczyły one np. udoskonalenia sposobu zamiany tekstu na język migowy z użyciem avatara, stworzenia polskiej bazy scenariuszy drogowych do testowania systemów widzenia w autonomicznych pojazdach, wykorzystania AI do analizy opinii konsumentów o bezpieczeństwie i jakości produktów, programu zagospodarowania złóż naturalnego wodoru, zaangażowania sztucznej inteligencji do rozwoju turystyki czy opracowania programu wielkoskalowej produkcji paliw syntetycznych.

–  Za każdą propozycję dziękujemy. Lista podmiotów uprawnionych do ich składania jest jednak znacznie dłuższa, dlatego jestem bardzo zadowolony z licznej obecności przedstawicieli instytucji publicznych na naszym spotkaniu – mówi prof. Jerzy Małachowski.

NCBR uwrażliwia instytucje planujące zgłoszenie propozycji tematu zamawianego na najistotniejsze kwestie w tym procesie.

– W przypadku projektów zamawianych mamy do czynienia z innowacją „ciągnioną”. Stoi za tym filozofia, zgodnie z którą administracja publiczna wskazuje potrzeby, a NCBR przekłada je na projekty badawczo-rozwojowe realizowane przez wybranych w drodze konkursu wykonawców. Warto podkreślić, że sam nabór propozycji tematów ma charakter koncepcyjny i przygotowawczy – nie jest jeszcze etapem finansowania projektów. Celem naborów jest bowiem w tej fazie wyłonienie tematów badawczych zgodnych z założeniami danego programu strategicznego, które posłużą do przygotowania zakresu tematycznego i warunków konkursu na projekty zamawiane, gdzie przewidziany już będzie konkretny budżet na konkretne działania – tłumaczy prof. Jerzy Małachowski.

Jak podkreślają eksperci, wszystko zaczyna się od jednego pytania: jaki problem państwa naprawdę wymaga rozwiązania przy wsparciu badań i innowacji? Propozycje tematów powinny wyrastać z konkretnych wyzwań – dotyczących administracji, gospodarki, społeczeństwa czy bezpieczeństwa. Kluczowe jest, aby zgłaszany temat miał znaczenie strategiczne, był możliwy do rozwiązania dzięki pracom B+R i wnosił coś nowego – odpowiadając na potrzeby, które dotąd nie zostały zagospodarowane.

– Najważniejsze jest to, by efektem projektu rozwijanego na podstawie zgłoszonego wyzwania była innowacja gotowa do wdrożenia. Mówimy o tworzeniu nowych rozwiązań, a nie o zakupie produktów już dostępnych na rynku. Projekty zamawiane mają poprawiać jakość usług publicznych i przynosić trwałe efekty – podkreśla dyrektor NCBR.

Temat badawczy powinien mieć jasno określonego użytkownika końcowego lub instytucję, która będzie mogła wykorzystać wyniki projektu w praktyce. Dobra propozycja to taka, która wskazuje, kto potrzebuje rozwiązania, w jakim procesie lub polityce publicznej wynik zostanie zastosowany oraz jakie decyzje, działania lub usługi publiczne zostaną dzięki temu usprawnione. Podmiot zgłaszający wyzwanie musi być gotowy do wdrożenia efektów projektu – samodzielnie lub za pośrednictwem podległych instytucji. Innymi słowy, zamówione rozwiązanie nie może pozostać na papierze i trafić do szuflady – powinno znaleźć zastosowanie w praktyce.

Profesor Jerzy Małachowski zwraca uwagę, że instytucje zgłaszające do NCBR tematy dostrzeżone w związku z codzienną pracą zyskują istotne korzyści. Kluczową z nich jest możliwość przełożenia własnych potrzeb – operacyjnych lub strategicznych – na konkretny projekt badawczo-rozwojowy finansowany przez Centrum.

– Zgłaszając ciekawy temat badawczy i podejmując współpracę z NCBR, instytucje publiczne mogą wpływać na kierunki rozwoju badań i innowacji w newralgicznych dla nich obszarach. Co ważne, nie muszą samodzielnie prowadzić skomplikowanego procesu konkursowego ani finansować prac B+R. Po ich stronie pozostaje przede wszystkim wiedza, zaangażowanie i gotowość do wdrożenia efektów projektu – zauważa dyrektor NCBR.

Rezultaty projektów mogą zostać wdrożone w działalności danej instytucji, co przekłada się na trwałe usprawnienia np. w zakresie poprawy jakości usług publicznych, usprawnienia procesów, wykorzystania danych, wsparcia decyzji, zwiększenia bezpieczeństwa albo realizacji polityk publicznych.

Jak przekuć wyzwanie w propozycję?

Przedstawiciel Ministerstwa Sportu i Turystyki (MSiT), które w czerwcu br. gościło w NCBR przy okazji podpisywania umów w programie INFOSTRATEG, podzielił się doświadczeniami z procesu aplikowania w naborze na propozycje tematów zamawianych w tym programie.  Dla resortu, który zgłosił do NCBR propozycję tematu „Zaawansowane narzędzia i algorytmy SI w oparciu o dane publiczne wspomagające rozwój gospodarczy w obszarze turystyki”, udział w programie INFOSTRATEG jest szansą na przełożenie zdiagnozowanych wyzwań sektora turystyki na konkretne działania badawczo‑rozwojowe.

– W turystyce nie ma obecnie państwowego instytutu badawczego zajmującego się gospodarką turystyczną. Rolę tę poniekąd pełni Departament Turystyki MSiT, który w zakresie prowadzonych spraw odpowiada również za analizy i badania rynku turystycznego. Chcąc zwiększyć możliwości w ramach prowadzonych analiz, zdecydowaliśmy się aplikować w konkursie o realizację zadania, które pozwoli nam na analizę rynku turystycznego z wykorzystaniem nowoczesnych technologii – mówi dr Dominik Borek, dyrektor Departamentu Turystyki w Ministerstwie Sportu i Turystyki.

Jakie spodziewane korzyści – z pespektywy podmiotu zamawiającego oraz całego społeczeństwa – wiążą się z przeprowadzeniem przez NCBR VIII konkursu INFOSTRATEG na projekty zamawiane właśnie przez urząd administracji rządowej, który zajmuje się wspieraniem rozwoju sportu i turystyki w Polsce?

Celem jest stworzenie rozwiązania, które pomoże lepiej analizować ruch turystyczny, wspierać rozwój regionów, budować nowoczesne polityki publiczne i jednocześnie dostarczać przedsiębiorcom oraz turystom praktycznych narzędzi opartych na danych i sztucznej inteligencji. To projekt ważny nie tylko z perspektywy technologicznej, ale przede wszystkim rozwojowej – pokazujący, że nowoczesna turystyka powinna być oparta na wiedzy, danych i inteligentnym zarządzaniu ruchem turystycznym.

– Dzięki prowadzonemu projektowi badawczemu, zyskamy nowoczesne źródło do monitorowania ruchu turystycznego. W ramach big data zostaną wykorzystane i zintegrowane źródła danych, jak podgląd płatności kartami płatniczymi, logowania telefonii komórkowej, dostęp do rejestrów publicznych, webscraping, itd. Powołany przez Ministra Sportu i Turystyki dedykowany Komitet Sterujący odpowiada za zarządzanie projektem, a także monitorowanie jego realizacji – dzięki temu MSiT ma realny wpływ na wynik końcowy prac i prowadzenie badań. Połączenie wielu źródeł danych z odpowiednią warstwą metodologiczną da możliwość udostępniania pełnych danych i źródeł dla szerokiego grona zainteresowanych – wskazuje dr Dominik Borek.

Przykład ten dowodzi, że zgłaszając do NCBR zagadnienia badawcze w programach strategicznych takich jak INFOSTRATEG, GOSPOSTRATEG czy od sierpnia br. również HYDROSTRATEG, instytucje publiczne zyskują ważne narzędzie do rozwiązywania frapujących je wyzwań.

– Projekt realizowany przez MSiT ma charakter badawczo-rozwojowy i chce służyć rozwojowi w dziedzinie nauk społecznych, w tym w zakresie nauk prawnych, ekonomii i finansów, geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej, nauk o bezpieczeństwie, nauk o zarządzaniu i jakości. Dzięki środkom z Narodowego Centrum Badań i Rozwoju jesteśmy w stanie zrealizować projekt, który będzie innowacyjny w skali Europy. Żadne z państw na świecie nie ma tak zaawansowanego narzędzia, jakie spodziewamy się pozyskać – pewne kroki w tym kierunku poczyniła Korea Południowa, z której czerpiemy wzorce. Dzięki środkom z programu INFOSTRATEG będziemy w stanie zwiększyć wpływy z PKB turystycznego nawet o 1-2% – przewiduje dyrektor Dominik Borek.

Więcej informacji na temat naborów NCBR na propozycje tematów zamawianych w programach strategicznych:

• GOSPOSTRATEG
• INFOSTRATEG
• HYDROSTRATEG