Narodowe Centrum Badań
i Rozwoju

Fundusze Norweskie i EOG to nazwa potoczna, pod którą kryją się dwa mechanizmy o formalnej nazwie: Norweski Mechanizm Finansowy i Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Są to środki finansowe pochodzące od Islandii, Liechtensteinu i Norwegii (tzw. Państwa-Darczyńcy), przeznaczone na redukcję nierówności społecznych i ekonomicznych w krajach UE (Państwa–Beneficjenci), w tym w Polsce. W zamian te trzy państwa korzystają z dostępu do rynku wewnętrznego Unii Europejskiej, mimo że nie są jej członkami.

W ramach czwartej edycji Funduszy Norweskich i EOG, w której już wkrótce będą ogłaszane pierwsze konkursy, Polska otrzymała 925 mln euro. Pieniądze te zostaną przeznaczone na realizację ośmiu programów. Dodatkowym instrumentem jest Fundusz Społeczeństwa Obywatelskiego, który będzie finansował działania organizacji pozarządowych.

Podpisanie umów w sprawie pierwszych pięciu programów było punktem kulminacyjnym konferencji pod hasłem „Fundusze Norweskie i EOG 4.0. START!”, która odbyła się 4 lutego br. w Warszawie. Umowy zostały zawarte pomiędzy polskim Ministerstwem Funduszy i Polityki Regionalnej (MFiPR) a partnerami z Państw-Darczyńców.

– Do dyspozycji mamy rekordowe 925 mln euro, czyli prawie 4 mld zł. To najwięcej w historii Funduszy Norweskich i EOG w Polsce i najwięcej ze wszystkich 15 państw, które będą korzystać z tych pieniędzy. Mamy instrument wsparcia, który świetnie uzupełnia się z unijną polityką spójności i Krajowym Planem Odbudowy – powiedział wiceminister funduszy i polityki regionalnej Jan Szyszko.

– Cieszę się, że możemy być razem na kolejnym etapie naszej długiej współpracy. Programy zaplanowane w czwartej edycji Funduszy Norweskich i EOG przyczynią się do tego, że Polska będzie bardziej „zielona”, dostatnia i odporna, wzmacniając jednocześnie relacje między naszymi krajami – powiedziała Kristin Hansen, przewodnicząca Komitetu Mechanizmów Finansowych.

Programy, na które umowy zostały wczoraj podpisane, to:

• Program „Badania Stosowane i Innowacje” – Operatorem Programu będzie Narodowe Centrum Badań i Rozwoju,
• Program „Badania Podstawowe” – Operatorem Programu będzie Narodowe Centrum Nauki,
• Program „Rozwój Lokalny” – Operatorem Programu będzie Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej,
• Program „Zielony Biznes i Innowacje” – Operatorem Programu będzie Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości,
• Program „Kultura” – Operatorem Programu będzie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Program „Badania Stosowane i Innowacje” w pieczy NCBR

Każdym z programów zarządza polska instytucja publiczna, tzw. Operator Programu. Narodowe Centrum Badań i Rozwoju jest Operatorem Programu „Badania Stosowane i Innowacje” realizowanego w ramach Mechanizmu Finansowego EOG. Całkowity budżet tego Programu wynosi ponad 94 mln euro.

– NCBR już po raz trzeci pełni funkcję Operatora Programu badawczego w ramach Mechanizmów Finansowych. Kontynuujemy bardzo dobrą współpracę z Norweską Radą ds. Badań (Research Council of Norway), która była naszym partnerem w dwóch poprzednich edycjach programu. W nowej perspektywie Mechanizmu Finansowego EOG dołącza do nas również nowy partner – Rannis, czyli Islandzkie Centrum Badań, co poszerza możliwości współpracy z krajami Darczyńców – powiedział prof. dr hab. inż. Jerzy Małachowski, dyrektor Narodowego Centrum Nadań i Rozwoju.

W poprzedniej edycji Funduszy Norweskich i EOG beneficjenci zrealizowali pod skrzydłami NCBR łącznie 81 projektów. Obejmowały one zarówno bilateralne projekty badawcze (50 projektów w trzech konkursach), jak i schemat wsparcia przeznaczony dla kobiet-naukowców (31 projektów). Z kolei w wyniku konkursu IdeaLab, w którym innowatorzy poszukiwali rozwiązań i usług dla miast przyszłości, zostało wdrożonych 6 projektów interdyscyplinarnych, które – choć wymagające – przyniosły bardzo wartościowe doświadczenia i rezultaty.

• Dowiedz się więcej na temat rezultatów programu „Badania stosowane” w III edycji Funduszy Norweskich i EOG.

Zielona transformacja, demokracja, inkluzja i odporność

Program „Badania Stosowane i Innowacje” ma na celu podniesienie jakości badań naukowych i innowacji w Polsce oraz zwiększenie ich praktycznego zastosowania w gospodarce i życiu społecznym. Jego podstawowa idea opiera się na integracji nauki z otoczeniem – tak aby wyniki badań przekładały się na konkretne rozwiązania odpowiadające na współczesne wyzwania, wpisując się w trzy priorytety Funduszy:

• zielona transformacja Europy;
• demokracja, praworządność i prawa człowieka;
• włączenie społeczne i odporność.

Polska – jako „Emerging Innovator” według European Innovation Scoreboard – wymaga przyspieszenia doskonałości badawczej, internacjonalizacji i lepszego wykorzystania wyników badań. Mimo stopniowej poprawy w europejskich rankingach innowacyjności, wciąż jako kraj mamy dużo do zrobienia na tym polu. Stąd możemy bardzo wiele skorzystać z programu, który jest odpowiedzią na potrzebę wzmacniania badań stosowanych, interdyscyplinarnych i nakierowanych na realne wyzwania gospodarcze oraz społeczne. Jednocześnie wspiera on rozwój kompetencji niezbędnych do lepszego uczestnictwa w programach Unii Europejskiej i budowania międzynarodowych sieci współpracy.

Program „Badania Stosowane i Innowacje” zapewnia wsparcie w kilku kluczowych obszarach. Przede wszystkim oferuje znaczące środki finansowe na realizację projektów badawczo-innowacyjnych, zarówno w formule projektów międzynarodowych z udziałem partnerów z Polski i Państw-Darczyńców, jak i w ramach grantów wspierających wczesną fazę kariery naukowej dla kobiet-naukowców. Ponadto kładzie nacisk na rozwój kompetencji badaczy i personelu wspierającego procesy badawcze poprzez finansowanie działań budujących umiejętności w zakresie wykorzystania wyników badań dla dobra społecznego i gospodarczego.

Istotnym elementem programu jest również wspieranie interdyscyplinarności i współpracy międzysektorowej, co umożliwia tworzenie innowacyjnych rozwiązań o wysokim potencjale wdrożeniowym.

– Program nieprzypadkowo stawia na interdyscyplinarność i współpracę międzysektorową jako niezbędny warunek rozwiązywania złożonych problemów społecznych i technologicznych. Obecnie polskie instytucje rzadko realizują projekty przekraczające granice dyscyplin, a współpraca na linii nauka-biznes-sektor publiczny wciąż napotyka bariery instytucjonalne, kulturowe i kompetencyjne. Program tworzy przestrzeń dla łączenia różnych dziedzin, perspektyw i sektorów, aby kreować rozwiązania o większym potencjale wdrożeniowym i wpływie społecznym. NCBR ma doświadczenia z projektami interdyscyplinarnymi z poprzedniej edycji programu. W nowej edycji chcemy wzmocnić udział działań interdyscyplinarnych, aby wyniki projektów były jak najlepiej wykorzystanie przez społeczeństwo i gospodarkę – wskazuje szef NCBR.

Nowy instrument promuje otwartość, równość szans i umiędzynarodowienie polskiej nauki, zwiększając jej zdolność do uczestnictwa w europejskich inicjatywach badawczych. Na wszystkich etapach wdrażania program będzie włączać kwestie równości płci i cyfryzacji, obejmując zarówno zarządzanie, jak i treść badań. Projekty powinny – tam gdzie to zasadne – uwzględniać aspekt płci w metodologii, analizie danych i interpretacji wyników, wspierać eliminowanie barier dla kobiet-naukowców, rozwój kompetencji oraz budowanie zrównoważonych zespołów. Jednocześnie program promuje rozwój kompetencji cyfrowych, wykorzystanie narzędzi cyfrowych, danych, sztucznej inteligencji i standardów otwartej nauki, wspierając projekty przyczyniające się do cyfrowej transformacji gospodarki, sektora publicznego oraz podnoszenia jakości i efektywności badań.

– Jednym z kluczowych wyzwań jest wzmocnienie kapitału ludzkiego w polskiej nauce, w tym kobiet w naukach technicznych oraz naukowców na wczesnym etapie kariery. Program będzie wspierał naukowców w pokonywaniu bariery awansu i w obejmowaniu ról przywódczych w projektach, wchodzeniu w środowiska międzynarodowe, budowaniu sieci i kompetencji potrzebnych do dalszego rozwoju kariery. To inwestycja w przyszłych liderów polskiego systemu badań i innowacji – podkreśla dyrektor prof. Jerzy Małachowski.

Jak zauważa, wyzwanie stanowi również wciąż ograniczona kultura i praktyka szerokiego upowszechniania wyników badań (ang. knowledge valorisation). W Polsce szersze pojęcie upowszechniania wiedzy jest słabo zakorzenione – często zawężane do komercjalizacji, a rzadko rozumiane jako szeroki proces przekładania wiedzy na korzyści dla społeczeństwa, polityk publicznych i środowiska. Program ma na celu wzmocnienie kompetencji w zakresie transferu wiedzy, przedsiębiorczości naukowej, wspomnianej już współpracy międzysektorowej i tworzenia ścieżek wpływu społecznego.

Wykorzystując to narzędzie, NCBR chce również odpowiedzieć na wyzwania instytucjonalne polskiego ekosystemu B+I, w tym niewystarczające wsparcie dla menedżerów badań i specjalistów ds. obsługi projektów badawczych. Jak wskazuje prof. Jerzy Małachowski, brak wsparcia profesjonalnych struktur zarządzania projektami i wsparcia dla naukowców ogranicza skuteczność badań, komercjalizacji i internacjonalizacji. Program wesprze rozwój zawodu menadżerów i administratorów badań, wzmacniając zaplecze instytucjonalne niezbędne do funkcjonowania konkurencyjnego systemu badań i innowacji.

W efekcie program nie ogranicza się do finansowania badań – stanowi kompleksowy mechanizm wspierający rozwój nauki, jej praktyczne zastosowanie oraz budowanie trwałych powiązań pomiędzy nauką, gospodarką i społeczeństwem.

Planowane konkursy

O przyznanie środków w ramach programu „Badania Stosowane i Innowacje” będą mogli się starać wnioskodawcy, którzy spełniają kryteria określone dla danego naboru przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju. Wymogi naborów będą dostępne w pierwszej połowie 2026 roku.

Program przewiduje trzy konkursy – dwa działania ukierunkowane na wsparcie systemu B+I oraz jedno z zakresu upowszechniania wyników badań naukowych. W ramach Funduszu Współpracy Dwustronnej będą realizowane działania mające na celu zacieśnianie relacji między instytucjami z Polski oraz Państw-Darczyńców, a także przedsięwzięcia wspierające uczestnictwo polskich podmiotów w programie Horyzont Europa. 

Konkurs 1 – Bilateralne projekty badawczo-innowacyjne

• Alokacja: € 70 000 000
• Wartość projektu: € 1 000 000 – € 1 750 000
• Termin: nabór planowany na jesień 2026 r.
• Kto może aplikować: konsorcja badawcze złożone z organizacji badawczych, przedsiębiorstw i innych właściwych interesariuszy, takich jak podmioty sektora publicznego oraz organizacje pozarządowe.
• Kluczowe założenia:

Konkurs wspiera projekty obejmujące tematycznie zieloną transformację, demokrację i prawa człowieka, oraz włączenie społeczne i odporność. Wymagany jest obowiązkowy udział partnera z Norwegii, Islandii lub Lichtensteinu, a do tego program zachęca do współpracy międzysektorowej i interdyscyplinarnej.

Konkurs 2 – Projekty dla badaczek na wczesnych etapach kariery (early‑stage female researchers)

• Alokacja: € 15 000 000
• Wartość projektu: € 200 000 – € 400 000
• Termin: nabór planowany na 1 kwartał 2027 r.
• Kto może aplikować: organizacje badawcze
• Kluczowe założenia:

Celem konkursu jest wzmocnienie pozycji kobiet w inżynierii i naukach technicznych, gdzie niedoreprezentowanie kobiet jest największe. Konkurs wspiera rozwój niezależności badawczej, budowę zespołów oraz przygotowanie badaczek do roli liderek projektów. Zachęcane są działania wzmacniające umiędzynarodowienie (mobilność, networking, szkolenia).

Konkurs 3 – Wsparcie dla upowszechniania wyników badań (knowledge valorisation)

• Alokacja: € 3 086 765
• Wartość projektu: do € 100 000
• Termin: wielokrotne rundy w 2027 r.
• Kto może aplikować: organizacje badawcze
• Kluczowe założenia:

Konkurs rozwija kompetencje w zakresie transferu wiedzy, komercjalizacji, współpracy międzysektorowej i przedsiębiorczości naukowej. Wspiera również administrację badawczą, budowanie sieci międzynarodowych oraz profesjonalizację biur wsparcia badań. Celem jest zwiększenie wpływu badań na gospodarkę, społeczeństwo i polityki publiczne oraz poprawa gotowości instytucji do współpracy międzynarodowej.

Fundusz Współpracy Dwustronnej

• Alokacja: € 500 000​
• Termin: początek w 2026 r. do wyczerpania środków​
• Kto może aplikować: organizacje badawcze​
• Kluczowe założenia:

Głównym celem Funduszu Współpracy Dwustronnej jest zwiększenie udziału i skuteczności polskich podmiotów w programie Horyzont Europa oraz w przyszłych unijnych programach ramowych w obszarze badań i innowacji.​ Fundusz, poprzez mechanizm tzw. „Grants for grants”, wspiera kojarzenie polsko-norwesko-islandzkich partnerstw i wspólne przygotowanie wniosków do Horyzontu Europa i przyszłych programów ramowych.

• Więcej informacji na stronie: Fundusze Norweskie i EOG Polska