Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw
Nabór Ścieżka SMART skierowany jest do dużych przedsiębiorstw, planujących realizację projektów, które obejmują prace B+R (tj. badania przemysłowe i prace rozwojowe albo tylko prace rozwojowe) prowadzące do opracowania innowacji produktowej lub innowacji w procesie biznesowym dotyczącej funkcji działalności przedsiębiorstwa w zakresie produkcji wyrobów lub usług.
Wniosek może obejmować również zadania związane z umiędzynarodowieniem produktów rozumianym jako promocja zagraniczna produktów (wyrobów lub usług) planowanych do opracowania w ramach projektu lub z ochroną praw własności przemysłowej rezultatu projektu lub z jego obroną w przypadku ich naruszenia oraz zadania związane ze zdobywaniem lub rozwojem lub doskonaleniem kompetencji pracowników lub kadry zarządzającej wnioskodawcy wspierających realizację innych zadań przewidzianych w projekcie.
Wniosek o dofinansowanie obowiązkowo musi obejmować prace B+R. Zadania związane z umiędzynarodowieniem produktów oraz zdobywaniem lub rozwojem lub doskonaleniem kompetencji mają zaś charakter fakultatywny.
W naborze mogą wziąć udział duże przedsiębiorstwa samodzielnie występujące o wsparcie projektu. Zgodnie z kryteriami wyboru firmy duże (za wyjątkiem małych spółek o średniej kapitalizacji) muszą zaplanować współpracę z MŚP w ramach projektu, aby uzyskać wsparcie.
-
- Duże przedsiębiorstwa
Duże przedsiębiorstwa (za wyjątkiem małych spółek o średniej kapitalizacji) muszą zaplanować współpracę z MŚP w ramach projektu, aby uzyskać wsparcie.
-
Na realizację projektów, które obejmują prace B+R (tj. badania przemysłowe i prace rozwojowe albo tylko prace rozwojowe) prowadzące do opracowania innowacji produktowej lub innowacji w procesie biznesowym dotyczącej funkcji działalności przedsiębiorstwa w zakresie produkcji wyrobów lub usług.
Wniosek może obejmować również zadania związane z umiędzynarodowieniem produktów rozumianym jako promocja zagraniczna produktów (wyrobów lub usług) planowanych do opracowania w ramach projektu lub z ochroną praw własności przemysłowej rezultatu projektu lub z jego obroną w przypadku ich naruszenia oraz zadania związane ze zdobywaniem lub rozwojem lub doskonaleniem kompetencji pracowników lub kadry zarządzającej wnioskodawcy wspierających realizację innych zadań przewidzianych w projekcie.
Duże przedsiębiorstwa (za wyjątkiem małych spółek o średniej kapitalizacji) muszą zaplanować współpracę z MŚP w ramach projektu, aby uzyskać wsparcie.
-
Projekt dofinansowany w naborze musi wpisywać się w co najmniej jedną Krajową Inteligentną Specjalizację.
-
Narodowe Centrum Badań i Rozwoju
-
350 000 000 zł - na projekty realizowane przez duże przedsiębiorstwa samodzielnie
-
Minimalna wysokość wydatków kwalifikowalnych wynosi 3 mln zł.
Łączna kwota wnioskowanego dofinansowania nie może przekroczyć 70 mln zł łącznie na cały projekt.
-
- Data ogłoszenia konkursu lub inicjatywy: 23.02.2026
- Rozpoczęcie naboru wniosków: 23.03.2026
- Zakończenie naboru wniosków: 22.05.2026, godz. 16.00.
- Wyniki konkursu:
Przewidywany termin zatwierdzenia wyników I etapu oceny projektów wynosi 67 dni od zakończenia naboru. W terminie 3 dni od zatwierdzenia wyników I etapu oceny opublikowana zostanie lista projektów zakwalifikowanych do II etapu oceny oraz projektów, które otrzymały ocenę negatywną.
Przewidywany termin zatwierdzenia wyników II etapu oceny projektów wynosi 155 dni od zakończenia naboru. W terminie 3 dni od zatwierdzenia wyników II etapu oceny publikowane są wyniki naboru (informacja o projektach wybranych do dofinansowania oraz o projektach, które otrzymały ocenę negatywną w II etapie).
Lista rankingowa jest ostateczna. -
Wnioskodawcy mogą składać wnioski wyłącznie za pośrednictwem systemu informatycznego IP (link do systemu LSI2.0 – możliwość składania wniosków od 22.05.2026 do godz. 16:00)
-
Wnioski złożone w konkursie są ocenione zgodnie z kryteriami przyjętymi przez Komitet Monitorujący FENG. Ocena jest dwuetapowa. Ocena w obu etapach dokonywana jest przez ekspertów, którzy wchodzą w skład Komisji oceny projektów.
Ocena w I etapie odbywa się bez spotkania z udziałem wnioskodawcy. W tym etapie wnioskodawca nie jest wzywany do poprawienia lub uzupełnienia wniosku.
W II etapie wnioskodawca może zostać wezwany do uzupełnienia lub poprawienia wniosku w zakresie określonym przez NCBR. Elementem oceny jest spotkanie z wnioskodawcą.
-
-
Budżet projektu – Kwalifikowalność kosztów
- Czy kosztem kwalifikowanym jest tylko amortyzacja aparatury naukowo-badawczej lub podobnego sprzętu czy koszt wynajmu/wypożyczenia również albo rata leasingowa? Jeżeli najem sprzętu również to czy wyłącznie koszt wynajmu czy transportu, pakowania, przewozu, ubezpieczenia przewozu i inne podobne, związane z najmem też są kosztem kwalifikowanym?
Odp. Zgodnie z przewodnikiem kwalifikowalności kosztów koszt kwalifikowalny aparatury naukowo-badawczej stanowić mogą zarówno amortyzacja jak też wynajem aparatury (kat. usługi zewnętrzne) i innych urządzeń wykorzystywanych w celu prowadzenia badań przemysłowych i prac rozwojowych albo tylko prac rozwojowych wyłącznie w zakresie i przez okres, w jakim są one wykorzystywane na potrzeby realizowanych prac B+R. Usługi transportowe niezbędne do prawidłowej realizacji prac badawczych również mogą stanowić koszt kwalifikowalny. Dodam do tego, że cały zakres usługi musi się zawierać w umowie najmu, a kwota musi być wliczona w kwotę najmu. Leasing sprzętu nie stanowi kosztów kwalifikowalnych.
- Zamierzamy wybudować środek trwały, do którego posiadamy patent. W Polsce nadal nie ma tego typu rozwiązania. W ramach B+R chcemy stwierdzić czy dane rozwiązanie odpowiada na potrzeby rynku i można je wprowadzić do powszechnego użycia. Czy za koszt kwalifikowalny można uznać budowę pierwszego w Polsce obiektu, do którego jak wyżej wspomniałam mamy patent?
Odp. Samo posiadanie patentu oraz fakt, że rozwiązanie jest pierwsze na rynku krajowym nie przesądza automatycznie o innowacyjności rozwiązania i kwalifikowalności wydatków w projekcie. Pytanie jest zbyt ogólne, aby móc udzielić precyzyjnej odpowiedzi. Nie jest jasne czy planowany środek trwały będzie wykorzystywany do działalności gospodarczej. Zwracamy uwagę, iż w przypadku środków trwałych bezpośrednio związanych z realizacją prac B+R możliwe jest sfinansowanie wyłącznie kosztów ich amortyzacji w ramach projektu.
Informacje o kosztach możliwych do dofinansowania znajdą Państwo szczegółowo opisane w dokumentacji naboru tj. Przewodniku kwalifikowalności wydatków - który dokładnie wskazuje jakiego rodzaju koszty mogą być uznane za kwalifikowalne. Jeśli w pytaniu chodzi o koszty budowy prototypu Przewodnik wskazuje: "W przypadku elementów prototypów, wykorzystywanych wyłącznie na potrzeby projektu B+R, które nie będą wykorzystane w procesie produkcyjnym lub przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta, dopuszcza się kwalifikowanie wydatków związanych z zakupem materiałów i środków eksploatacyjnych, wykorzystywanych do budowy całego prototypu (po przeprowadzeniu indywidualnej oceny każdego przypadku przez Instytucję). W przeciwnym razie koszty materiałów i środków eksploatacyjnych będą musiały zostać zwrócone."
Nie jest właściwym podejściem zakładanie, że projekt B+R będzie dopiero służył sprawdzeniu czy potrzeba rynku na takie rozwiązanie istnieje. Analiza rynku powinna być wykonana przed złożeniem wniosku o dofinansowanie, gdyż to ona wskaże, czy istnieje zapotrzebowanie rynkowe na takie rozwiązanie oraz czy realizacja projektu i opracowanie innowacji produktowej/procesowej skończy się komercjalizacją, a projekt będzie opłacalny. Przed złożeniem wniosku, Wnioskodawca powinien mieć gotową koncepcję projektu, która będzie realizowana w ramach projektu. Oznacza to, że projekt powinien rozwijać rozwiązanie pod kątem technologicznym, a nie dopiero weryfikować zasadność rynkową.
Zwracamy uwagę, że moduł B+R musi polegać na prowadzeniu badań przemysłowych i/lub prac rozwojowych, a ich efektem musi być innowacyjne rozwiązanie zasadne do wdrożenia z uprawdopodobnioną opłacalnością wdrożenia.
- W związku z brakiem "modułowości" - czy kosztem kwalifikowalnym będą koszty utworzenia centrum B+R?
Odp. W ramach obecnie prowadzonych naborów w Ścieżce SMART możliwe jest uzyskanie wsparcia na realizację prac badawczo-rozwojowych (B+R) oraz – fakultatywnie – na działania związane z umiędzynarodowieniem produktów, ochroną własności przemysłowej lub zdobywaniem, rozwojem bądź doskonaleniem kompetencji pracowników oraz kadry zarządzającej. Nie ma możliwości kwalifikowania kosztów dotyczących utworzenia Infrastruktury B+R.
- Obecnie procedowana jest aktualizacja „Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021-2027”, która ma na celu uwzględnienie przedłużonego okresu kwalifikowalności wydatków. https://funduszeeuropejskie.gov.pl/dokumenty/projekt-zmienionych-wytycznych-dot-kwalifikowalnosci-wydatkow-2021-2027/ W związku z powyższym proszę o informacje, czy po wejściu w życie nowelizacji planowane jest wydłużenie okresu kwalifikowalności w ramach naborów Ścieżka SMART i/lub STEP?
Odp. W konkursach Ścieżki SMART i STEP ogłoszonych w 2026 roku końcową datą kwalifikowalności wydatków jest 31 grudnia 2030 r. Termin ten został wskazany już w dokumentacji konkursowej.
- Kiedy maksymalnie musi się skończyć projekt?
Odp. Zrealizowanie pełnego zakresu rzeczowego i finansowego projektu wraz ze złożeniem wniosku o płatność końcową musi nastąpić najpóźniej do dnia 31 grudnia 2030 r.
- Czy koszty dostosowania pomieszczeń laboratorium (odświeżenie, remont) mogą stanowić koszty kwalifikowane? Jako kategoria 3.3.7?
Odp. W ramach kategorii kosztów 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe) kwalifikowalne mogą być wydatki związane z zakupem materiałów np. koszty surowców, odczynników i środków eksploatacyjnych o okresie użyteczności ekonomicznej poniżej 1 roku niezbędnych i zużytych w całości do realizacji prac B+R. Prace budowlane/remontowe nie stanowią kosztów kwalifikowalnych w ramach prac B+R.
Budżet projektu - Linie pilotażowe/ demonstracyjne/ prototypy
- Czy materiały i surowce, które nie spełniają definicji środka trwałego (np. stal zużywana do budowy prototypowego wagonu), mogą być kwalifikowane w kategorii 3.3.7 Dostawy, nawet jeśli finalnie stanowią integralną część prototypu?
Odp. Tak, o ile prototyp nie będzie wykorzystywany do działalności komercyjnej (w procesie produkcyjnym lub przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta).
Zgodnie z Przewodnikiem kwalifikowalności wydatków w naborze FENG.01.01-IP.01-002/26 w kategorii kosztów 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe) możliwe jest sfinansowanie wydatków związanych „z zakupem materiałów np. kosztów surowców, odczynników i środków eksploatacyjnych o okresie użyteczności ekonomicznej poniżej 1 roku niezbędnych i zużytych w całości do realizacji prac B+R np. wyposażenia laboratoryjnego, tj. termometry, pipety. W przypadku ponoszenia ww. kosztów tylko w części na rzecz prac B+R projektu, ich wartość kwalifikowalna określana jest w okresie i w proporcji do prac B+R.
W tej kategorii kosztów nie są kwalifikowalne żadne elementy linii pilotażowych i linii demonstracyjnych. Elementy te mogą stanowić wydatek kwalifikowalny wyłącznie w ramach kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt).
W przypadku elementów prototypów, wykorzystywanych wyłącznie na potrzeby projektu B+R, które nie będą wykorzystane w procesie produkcyjnym lub przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta, dopuszcza się kwalifikowanie wydatków związanych z zakupem materiałów i środków eksploatacyjnych, wykorzystywanych do budowy całego prototypu (po przeprowadzeniu indywidualnej oceny każdego przypadku przez Instytucję). W przeciwnym razie koszty materiałów i środków eksploatacyjnych będą musiały zostać zwrócone”.
Zatem w odniesieniu do prototypów każdorazowo należy przeanalizować czy prototyp docelowo będzie stanowił środek produkcji (tj. czy będą na nim wytwarzane wyroby, czy będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta).
Jeśli tak – żadne zakupy dotyczące prototypu, w tym stali i innych elementów składowych prototypu nie mogą być kwalifikowalne w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe). Możliwa będzie jedynie amortyzacja środków trwałych (całego prototypu lub wchodzących w jego skład środków trwałych) w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), pod warunkami zawartymi w opisie kategorii wydatków. Ponieważ np. stal nie jest środkiem trwałym – w takiej sytuacji nie może być ujęta w kosztach kwalifikowalnych wniosku w ogóle – ani w kategorii 3.3.3 ani 3.3.7.
Jeśli nie, czyli w wyniku prac B+R powstanie prototyp rozwiązania/wyrobu, który później w całości będzie wytwarzany na innych środkach produkcji lub nie będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i nie będzie wykorzystywany do świadczeniu usług przez beneficjenta wtedy
- elementy prototypu będące środkami trwałymi można rozliczać wyłącznie na zasadach określonych w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), natomiast niezbędne do jego wytworzenia materiały (blacha, złączki) można zakwalifikować w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe).
- Czy zapis dotyczący wyłączenia „elementów linii pilotażowych i demonstracyjnych” faktycznie ogranicza się do linii pilotażowych i demonstracyjnych, czy dotyczy również prototypów?
Odp. W kategorii 3.3.7 można kwalifikować elementy prototypu, jeśli:
- będą wykorzystywane w całości wyłącznie na potrzeby projektu B+R,
- prototyp nie będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta,
- elementy do budowy prototypu stanowią surowce, materiały, środki eksploatacyjne.
Jeśli elementami prototypu będą środki trwałe należy je zakwalifikować do kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt).
- Czy zapis dotyczący wyłączenia „elementów linii pilotażowych i demonstracyjnych” z kategorii „Dostawy (inne niż środki trwałe)” należy interpretować jako:
* odnoszący się wyłącznie do elementów spełniających definicję środka trwałego, czy
* obejmujący również materiały i surowce niepodlegające amortyzacji?
Odp. Zapis dotyczący wyłączenia elementów linii pilotażowych i demonstracyjnych z kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe) dotyczy zarówno elementów spełniających definicję środka trwałego (te mogą być kwalifikowane wyłącznie w kategorii 3.3.3 Amortyzacja) jak i materiałów i surowców.
- Proszę o doprecyzowanie czym są „materiały i surowce do budowy prototypów)”. Czy zakup np. zaworów, elementów automatyki, orurowania jest dopuszczalny?
Odp. To zależy od tego co będzie stanowiło prototyp. Co do zasady pojęcie to obejmuje wszelkie materiały oraz komponenty niezbędne do wykonania prototypu, bezpośrednio związane z jego funkcjonowaniem i trwale w nim wykorzystywane. Zakwalifikowanie takich wydatków jak zawory, elementy automatyki, orurowania jest dopuszczalne, pod warunkiem że stanowią one integralną część prototypu, nie mają charakteru wyposażenia ogólnego, a także pod warunkiem, że są wykorzystywane wyłącznie na potrzeby realizacji projektu, z zastrzeżeniem poniższych zapisów.
W kategorii kosztów 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe) możliwe jest sfinansowanie wydatków związanych z zakupem materiałów np. kosztów surowców, odczynników i środków eksploatacyjnych o okresie użyteczności ekonomicznej poniżej 1 roku niezbędnych i zużytych w całości do realizacji prac B+R np. wyposażenia laboratoryjnego, tj. termometrów, pipet. W przypadku ponoszenia ww. kosztów tylko w części na rzecz prac B+R projektu, ich wartość kwalifikowalna określana jest w okresie i w proporcji do prac B+R.
W odniesieniu do prototypu, który docelowo nie będzie stanowił środka produkcji (tj. nie będą na nim wytwarzane wyroby, nie będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i świadczeniu usług), czyli w wyniku prac B+R powstanie prototyp rozwiązania/wyroby, który później w całości będzie wytwarzany na innych środkach produkcji lub nie będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr ani do świadczenia usług, wtedy:
- elementy prototypu będące środkami trwałymi można rozliczać wyłącznie na zasadach określonych w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), natomiast niezbędne do jego wytworzenia materiały (blacha, złączki) można zakwalifikować w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe).
Jeśli zaś prototyp docelowo będzie stanowił środek produkcji (tj. będą na nim wytwarzane wyroby, będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta):
- żadne zakupy dotyczące prototypu, w tym stali i innych elementów składowych prototypu nie mogą być kwalifikowalne w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe). Możliwa będzie jedynie amortyzacja środków trwałych (całego prototypu lub wchodzących w jego skład środków trwałych) w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), pod warunkami zawartymi w opisie kategorii wydatków. Ponieważ np. stal nie jest środkiem trwałym – w takiej sytuacji nie może być ujęta w kosztach kwalifikowalnych wniosku w ogóle – ani w kategorii 3.3.3 ani 3.3.7.
Wszelkie elementy linii pilotażowych i linii demonstracyjnych mogą stanowić wydatek kwalifikowalny wyłącznie w ramach kategorii 3.3.3 Amortyzacja.
- Czy trwały montaż prototypu w określonej lokalizacji, dokonany w celu przeprowadzenia testów, powoduje, że koszty jego wykonania nie mogą zostać uznane za koszty kwalifikowalne projektu?
Odp. Tego typu pytanie wymaga doszczegółowienia, jakiego rodzaju koszty wnioskodawca planuje rozliczyć i jakie będzie przeznaczenie prototypu (czy będzie wykorzystany do celów komercyjnych?). Jeżeli montaż prototypu służy przeprowadzeniu badań, testów, walidacji lub demonstracji, a nie rozpoczęciu działalności komercyjnej, wówczas – co do zasady – koszty elementów jego budowy mogą zostać uznane za kwalifikowalne. Dodatkowo kwalifikowalność tych kosztów jest możliwa pod warunkiem, że mieszczą się one w katalogu kosztów kwalifikowalnych określonym w Przewodniku kwalifikowalności wydatków.
- Czy zbudowana linia pilotażowa w projekcie, może potem na służyć do wdrożenia?
Odp. Co do zasady nie ma zakazu, aby opracowana w ramach prac B+R linia pilotażowa była wykorzystana po zakończeniu prac B+R także do działalności operacyjnej. Należy jednak zwrócić uwagę na zapisy Przewodnika kwalifikowalności kosztów w zakresie finansowania elementów służących do budowy prototypów lub linii pilotażowych/ demonstracyjnych w szczególności kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt)oraz 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe).
- Czy kwalifikowalne będą „pojedyncze” koszty urządzeń składające się na powstanie/utworzenie linii pilotażowej?
Odp. W odniesieniu do środków trwałych - jedynie w kategorii 3.3.3 Amortyzacja - w ramach tej kategorii kwalifikowalne są odpisy amortyzacyjne aparatury naukowo-badawczej i sprzętu, w tym elementów służących do budowy prototypów lub linii pilotażowych/ demonstracyjnych, wykorzystywanych w celu prowadzenia badań przemysłowych i eksperymentalnych prac rozwojowych albo tylko eksperymentalnych prac rozwojowych wyłącznie w zakresie i przez okres, w jakim są one wykorzystywane na potrzeby realizowanych prac B+R projektu.
- W ramach jakiej kategorii można wykazać koszty drobnych materiałów typu złączki, śrubki - wykorzystywanych w prototypie, ale nie będących środkiem trwałym (nie ma możliwości amortyzacji tych zakupów)?
Odp. W odniesieniu do prototypów każdorazowo należy przeanalizować czy prototyp docelowo będzie stanowił środek produkcji (tj. czy będą na nim wytwarzane wyroby, czy będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i świadczeniu usług przez beneficjenta).
Jeśli tak – żadne zakupy dotyczące prototypu, w tym drobnych materiałów składowych prototypu nie mogą być kwalifikowalne w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe). Możliwa będzie jedynie amortyzacja środków trwałych (całego prototypu lub wchodzących w jego skład środków trwałych) w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), pod warunkami zawartymi w opisie kategorii wydatków. Ponieważ złączki czy śrubki nie stanowią środków trwałych – w takiej sytuacji nie mogą być ujęte w kosztach kwalifikowalnych wniosku w ogóle – ani w kategorii 3.3.3 ani 3.3.7.
Jeśli nie, czyli w wyniku prac B+R powstanie prototyp rozwiązania/wyrobu, który nie będzie wykorzystywany przy dostawach dóbr i nie będzie wykorzystywany do świadczeniu usług przez beneficjenta, wtedy elementy prototypu będące środkami trwałymi można rozliczać wyłącznie na zasadach określonych w kategorii 3.3.3 Amortyzacja (aparatura i sprzęt), natomiast niezbędne do jego wytworzenia materiały (blacha, złączki, śrubki) można zakwalifikować w kategorii 3.3.7 Dostawy (inne niż środki trwałe).
Budżet projektu – Personel projektu
- Chcielibyśmy, żeby część prac badawczo-rozwojowych przeprowadzili pracownicy zatrudnieni na umowę o pracę w naszej zagranicznej (UE) matce-spółce. Czy jest to możliwe? Jeśli tak, to w ramach kosztów personelu czy podwykonawstwa?
Odp. W ramach kategorii Personel projektu można rozliczać koszty osób zatrudnionych przez wnioskodawcę - na umowę o pracę lub umowę zlecenie, zgodnie z obowiązującymi przepisami krajowymi. Nie można rozliczać kosztów zatrudnienia u innego podmiotu, nawet powiązanego. Podmiotem ponoszącym i rozliczającym koszty musi być wnioskodawca. Możliwe jest zawarcie dodatkowej umowy z pracownikami spółki-matki, w formie umowy zlecenia (koszty rozliczane jako Personel) lub B2B (koszty rozliczane jako Podwykonawstwo), należy jednak pamiętać, że w przypadku zastosowania takiej formy zatrudnienia może zajść konieczność wyboru pracownika na dane stanowisko w trybie zasady konkurencyjności (łączna kwota zamówienia dla danej osoby powyżej 80 tys.) Jednocześnie, jeśli osoby te zostaną z imienia i nazwiska przypisane do danego stanowiska we wniosku o dofinansowanie, w przypadku umowy zlecenia nie będzie konieczności przeprowadzenia postępowania.
- Czy wynagrodzenie Członka Zarządu, który pełni w części etatu również funkcję merytorycznego badacza w Projekcie, będzie mogło stanowić w tej części koszt kwalifikowany w ramach kategorii Wynagrodzeń?
Odp. W przypadku wykonywania przez dany personel jakichkolwiek zadań związanych z zarządzaniem, nadzorem lub koordynacją projektem badawczo-rozwojowym lub zarządzeniem projektem w tym również w zarządzaniem w organizacji, nadzorem lub koordynacją w jednostce, koszt jego wynagrodzenia jest niekwalifikowalny w kategorii Personel projektu. Koszt wynagrodzenia takich osób, niezależnie od wymiaru zaangażowania w czynności zarządcze i łączenie ich z zadaniami badawczymi również na podstawie innej formy zaangażowania w ramach projektu, stanowi w całości wydatek kwalifikowalny w kategorii 3.3.9. Koszty pośrednie (ogólne).
- Czy w kosztach bezpośrednich można ująć wynagrodzenie członka zespołu badawczego (inny niż kierownik B+R), który jednocześnie poza projektem zajmuje stanowisko kierownicze tj. jest dyrektorem działu? Zadania członka zespołu badawczego w projekcie są inne niż zadania pełnione jako dyrektor działu.
Odp. Zgodnie z treścią Przewodnika kwalifikowalności wydatków w przypadku wykonywania przez dany personel jakichkolwiek zadań związanych z zarządzaniem, nadzorem lub koordynacją projektem badawczo-rozwojowym lub zarządzeniem projektem w tym również w zarządzaniem w organizacji, nadzorem lub koordynacją w jednostce, koszt jego wynagrodzenia jest niekwalifikowalny w kategorii Personel projektu. Koszt wynagrodzenia takich osób (np. kierownika zarządzającego), niezależnie od wymiaru zaangażowania w czynności zarządcze i łączenie ich z zadaniami badawczymi również na podstawie innej formy zaangażowania w ramach projektu, stanowi w całości wydatek kwalifikowalny w kategorii 3.3.9. Koszty pośrednie (ogólne).
- Proszę o doprecyzowanie definicji „osoby pełniącej równolegle funkcje zarządcze” w ramach wykluczenia w kategorii kosztów Personel projektu – „brak możliwości kwalifikowania w kosztach bezpośrednich wynagrodzeń dot. zadań związanych z zarządzaniem, nadzorem projektu badawczo-rozwojowego oraz osób pełniących funkcje zarządcze.”
Odp. Jest to osoba pełniąca jakiekolwiek zadania związane z zarządzaniem, nadzorem lub koordynacją projektem badawczo-rozwojowym lub zarządzeniem projektem, w tym również w zarządzaniem w organizacji, nadzorem lub koordynacją w jednostce. Zgodnie z treścią Przewodnika kwalifikowalności wydatków w przypadku wykonywania przez dany personel jakichkolwiek zadań związanych z zarządzaniem, nadzorem lub koordynacją projektem badawczo-rozwojowym lub zarządzeniem projektem w tym również w zarządzaniem w organizacji, nadzorem lub koordynacją w jednostce, koszt jego wynagrodzenia jest niekwalifikowalny w kategorii Personel projektu. Koszt wynagrodzenia takich osób (np. kierownika zarządzającego), niezależnie od wymiaru zaangażowania w czynności zarządcze i łączenie ich z zadaniami badawczymi również na podstawie innej formy zaangażowania w ramach projektu, stanowi w całości wydatek kwalifikowalny w kategorii 3.3.9. Koszty pośrednie (ogólne).
- Czy w zespole projektowym jedna osoba może pełnić jednocześnie rolę kierownika B+R i kierownika zarządzającego? Jeśli tak to jak to pokazać w kosztach na I-szym etapie ?
Odp. Wynagrodzenie zarówno kierownika B+R jak i kierownika zarządzającego, rozliczane jest w ramach kosztów pośrednich podmiotu, w którym dany członek zespołu jest zatrudniony. Jednak jeżeli ta sama osoba występuje w więcej niż jednej roli w projekcie należy opisać jej rolę i doświadczenie odrębnie.
- Czy osoba, która w firmie ma stanowisko kierownicze/dyrektorskie - może w projekcie mieć stanowisko, które będzie wykonywać prace badawczo-rozwojowe (bez kierownictwa?) Czy to będzie kwalifikowalne?
Odp. Osoba pełniąca w firmie jakiekolwiek funkcje zarządcze, nawet delegowana do pracy jako pracownik B+R może być rozliczana wyłącznie w ramach kosztów pośrednich.
- Czy w kosztach bezpośrednich można ująć wynagrodzenie członka zespołu badawczego (inny niż kierownik B+R), który jednocześnie poza projektem zajmuje stanowisko kierownika produkcji? Pracownik ten jest wysokiej klasy specjalistą merytorycznym i w ramach umowy o pracę zostanie oddelegowany na część etatu do realizacji zadań stricte badawczo-rozwojowych.
Odp. Za członka kadry zarządzającej uznajemy osobę pełniącą jakiekolwiek zadania związane z zarządzaniem, nadzorem lub koordynacją projektem badawczo-rozwojowym lub zarządzeniem projektem, w tym również w zarządzaniem w organizacji, nadzorem lub koordynacją w jednostce. Osoba pełniąca w firmie jakiekolwiek funkcje zarządcze (kierownicze), nawet delegowana do pracy jako pracownik B+R, może być rozliczana wyłącznie w ramach kosztów pośrednich.
Budżet projektu – Zasada konkurencyjności
- Pytanie o zasadę konkurencyjności: w jakich przypadkach stosuje się wyłączenie z lit. i pkt 1 sekcji 3.2.1 (usługi świadczone w zakresie prac badawczo-rozwojowych)? Mamy osoby, z którymi współpracujemy na zasadzie B2B. Możemy je we wniosku nazwać z imienia i nazwiska, z obowiązkiem osobistego świadczenia. Czy wtedy możemy skorzystać z tego wyłączenia zasady konkurencyjności?
Odp. Nie, w ramach wyłączenia z lit. i pkt 1 sekcji 3.2.1 Wytycznych nie ma możliwości udzielenia zamówienia osobie fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą.
- Czy w przypadku amortyzacji jednorazowej, gdzie zakupywane jest np. 1000 szt pojemników, każdy o koszcie jednostkowym ok. 1000 zł musi być zastosowana zasada konkurencyjności?
Odp. W przypadku amortyzacji zasada konkurencyjności nie ma zastosowania. Przy okazji zwracamy uwagę, że w projekcie B+R realizowanym na podstawie art. 25 GBER co do zasady nie można kwalifikować kosztu zakupu środka trwałego w całości poprzez jednorazową amortyzację, jeśli dany składnik majątku ma służyć dłużej niż trwa projekt B+R lub jest wykorzystywany również do innych celów nie związanych z tym projektem.
- ŚT o wartości powyżej 80 tys. zł, czy w przypadku amortyzacji jeśli zaangażowanie ŚT w projekcie wynosi 100% i w okresie realizacji projektu zostanie rozliczona całość odpisów – 4 lata, stawka amortyzacji 25% musi zostać zastosowana zasada konkurencyjności?
Odp. W przypadku amortyzacji zasada konkurencyjności nie ma zastosowania.
- Czy w przypadku zamówienia do 80 tyś netto trzeba upubliczniać zapytanie ofertowe czy można wysłać zapytanie np. do jednego konkretnego wykonawcy? (wnioskodawca przeprowadzi rozeznanie rynku, ale pytanie dotyczy o konieczność/poziom sformalizowania wyboru wykonawcy)?
Odp. Zamówienia o wartości do 80 tys. zł netto włącznie mogą być udzielane z wyłączeniem obowiązku przeprowadzenia postępowania w trybie zasady konkurencyjności, co oznacza możliwości udzielenia zamówienia dowolnie wybranemu wykonawcy bez konieczności dokumentowania procedury wyboru tego wykonawcy. Należy przy tym pamiętać o zachowaniu pozostałych warunków kwalifikowalności.
- W związku ze wskazanym przez Eksperta celem szacowania wartości zamówienia – czy jest konieczność szacowania wartości zamówienia, jeśli wszystkie zapytania ofertowe będą opublikowane za pomocą „bazy konkurencyjności” (systemu BK), a jednocześnie przekroczą kwoty 80 000 i nie przekroczą innych określonych prawem wartości granicznych?
Odp. Tak, szacowanie powinno być każdorazowo przeprowadzone i odpowiednio udokumentowane. Ma to na celu przede wszystkim zachowanie prawidłowej ścieżki audytu pozwalając m.in. na weryfikację, czy nie doszło do sztucznego podziału zamówienia skutkującego np. wyznaczeniem nieprawidłowego terminu składania ofert. Obowiązek ten wynika z pkt 1 sekcji 3.2.2. Wytycznych.
- Czy w przypadku kwalifikowalności części amortyzacji (np. 24 z 36 miesięcy) wymagany jest zakup środka trwałego w ramach przetargu publicznego? Czy przetarg jest wymagany wyłącznie w przypadku zakupów w ramach Dostaw lub jeżeli w ramach kosztów kwalifikowanych rozlicza się 100% amortyzacji (np. 36 z 36 miesięcy)? I czy można w projekcie rozliczać amortyzację środka trwałego zakupionego przed rozpoczęciem projektu (bez postępowania)?
Odp. W przypadku amortyzacji zasada konkurencyjności nie ma zastosowania. Można rozliczać amortyzację środka trwałego zakupionego przed rozpoczęciem realizacji projektu bez postępowania.
- Jak w praktyce NCBR podchodzi do zasady konkurencyjności przy wyborze dostawcy technologii, jeśli analiza rynku wskazuje, że tylko jedno rozwiązanie spełnia wymagania projektu, w szczególności w zakresie możliwości jego dostosowania?
Odp. Jeżeli na rynku właściwym występuje brak konkurencji ze względów technicznych o obiektywnym charakterze, a więc istnieje tylko jeden wykonawca, który jako jedyny może zrealizować zamówienie, zamawiający ma możliwość zastosowania wyłączenia przewidzianego w lit. c pkt 2 sekcji 3.2.1. Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021–2027. Wyłączenie może być zastosowane pod warunkiem, że nie istnieje rozsądne rozwiązanie alternatywne lub zastępcze, a brak konkurencji nie jest wynikiem sztucznego zawężania parametrów zamówienia. Ponadto każdorazowo należy przedstawić uzasadnienie wskazujące na spełnienie wymaganych przesłanek.
- Wyłączenie zasady konkurencyjności z lit. i pkt 1 sekcji 3.2.1 (usługi świadczone w zakresie prac badawczo-rozwojowych): Skoro nie dla B2B to dla jakich form współpracy jest to wyłączenie? Tylko w przypadku umowy zlecenia czy możliwe jest też zlecenie zadań w innej formie? Mamy osoby z którymi współpracujemy na umowie B2B, skoro przy B2B nie można skorzystać z tego wyłączenia to jak mamy te osoby włączyć do projektu? To osoby, które wykonują kluczowe zadania w projekcie, nie możemy ich zlecić podmiotom trzecim bez wiedzy o technologii, którą rozwijamy w firmie.
Odp. Zastosowanie wyłączenia przewidzianego w lit. i pkt 1 sekcji 3.2.1 Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021–2027 możliwe jest względem osób fizycznych zaangażowanych do prac B+R w projekcie i jednocześnie wskazanych w zatwierdzonym wniosku o dofinansowanie. Zatrudnienie takich osób do projektu możliwe jest np. na podstawie umowy zlecenia. Nie jest dopuszczalne wyłączenie obowiązku stosowania trybu zasady konkurencyjności na ww. podstawie w przypadku współpracy z osobami prowadzącymi jednoosobową działalność gospodarczą. Taki wydatek wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania konkurencyjnego i rozliczany może jedynie jako podwykonawstwo w kategorii Usług zewnętrznych.
Jeżeli natomiast osoby te są kluczowe dla realizacji projektu i chcą mieć Państwo pewność co do ich udziału w realizacji projektu, dopuszczalnym i najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest zaangażowanie ich jako personelu projektu na podstawie umowy zlecenia lub umowy o pracę. W takim przypadku osoby te mogą zostać wskazane imiennie we wniosku o dofinansowanie, a ich wynagrodzenie rozliczane jest w ramach kosztów osobowych w kategorii „Personel projektu”, bez obowiązku stosowania zasady konkurencyjności.
- Jeśli w budżecie mamy przewidziane koszty (łącznie w kilku zadaniach) powyżej 80 tys. zł netto w kat. Dostawy (np. 300 tys. zł) na części elektroniczne i w danym momencie realizacji prac badawczych jesteśmy w stanie dokładnie przewidzieć zamówienie o wartości np. 30 tys. zł, bo to jakie dokładnie części będą zamawiane zależy od wyników prac i nie jesteśmy w stanie precyzyjnie określić przedmiotu zamówienia dla całego projektu/wszystkich zadań- to czy możemy w takim przypadku nie stosować zasady konkurencyjności?
Odp. W opisanej sytuacji nie ma podstaw do niestosowania zasady konkurencyjności. Szacowanie wartości zamówienia powinno zostać przeprowadzone z zachowaniem należytej staranności. Oznacza to m.in. konieczność uwzględnienia przesłanek tożsamości przedmiotowej, podmiotowej i czasowej jak również wyodrębnienia tych zamówień, których zakres może być oszacowany z góry na cały okres realizacji projektu, i które mogą być udzielone jednorazowo w ramach jednego postępowania. Jeżeli wskazane przesłanki zmaterializują się, zamawiający ma obowiązek stosowania trybu wyboru wykonawcy właściwego ze względu na łączną szacunkową wartość zamówienia. W przypadku udzielania zamówienia w częściach tj. w ramach odrębnych postępowań konieczne jest również uwzględnienie informacji w tym zakresie na gruncie zapytania ofertowego zgodnie z wymogiem przewidzianym w lit. i pkt 6 sekcji 3.2.3. Wytycznych dotyczących kwalifikowalności wydatków na lata 2021–2027.
INNOWACYJNOŚĆ
- Do czego porównywać się w przypadku innowacji procesowej - rozwiązania wykorzystywanego wewnątrz przedsiębiorstwa (nie wiemy przecież jakie procesy są wykorzystywane w innych firmach)?
Odp. Wnioskodawca powinien wykazać, że rezultat projektu pozytywnie wpłynie na cykl produkcyjny w przedsiębiorstwie lub na podniesienie jakości świadczonych przez niego usług, a opracowany w wyniku prac B+R proces lepiej zaspokoi potrzebę lub zaadresuje wyzwanie niż rozwiązania dotychczasowe.
Wykazanie przewag wobec konkurencji może obejmować zarówno parametry techniczne (jeżeli są znane), jak i odniesienie się do innych cech i funkcjonalności procesu np. skrócenie czasu wytwarzania produktów, podniesienie jakości wytwarzanych produktów dzięki zastosowaniu ulepszonego procesu, oszczędności procesowe (materiałochłonność, energochłonność procesu) dzięki którym Wnioskodawca będzie bardziej konkurencyjny na rynku itp.
- Jak się ma „niepewność badawcza” do wymogu jaki stawiacie we wniosku w kwestii określenia końcowych cech/funkcjonalności innowacyjnego rozwiązania?
Odp. Wnioskodawca opracowując swój innowacyjny pomysł musi wziąć pod uwagę analizę stanu techniki m. in. pod kątem określonego problemu badawczego/technologicznego, uwzględnić swoje zasoby, posiadane know-how, sytuacje na rynku, konkurencje itp. Opracowanie, do którego dąży musi być wdrażalne, musi być konkurencyjne względem dostępnych na rynku. Dlatego powinno mieć określone konkretne cechy do których Wnioskodawca dąży, bo przez ich pryzmat może on określić, czy podjęcie działań projektowych w ogóle mu się opłaca biznesowo.
Sama niepewność badawcza, związana z realizacją prac badawczo-rozwojowych, nie oznacza, że Wnioskodawca może zupełnie zmienić cel projektu i parametry rozwiązania, które na podstawie analiz przeprowadzonych na etapie przygotowywania wniosku, wydają mu się optymalne i konkurencyjne. Nie oznacza braku zdefiniowania efektu końcowego, nadal należy określić co jest tworzone, do czego ma służyć i jakie spełniać funkcje. Natomiast brak wiedzy o ostatecznych dokładnych wartościach parametrów można opisać ich akceptowalnym zakresem.
Niepewność badawcza oznacza, że opracowanie danego, innowacyjnego rozwiązania jest obarczone ryzykiem, które może w trakcie realizacji prac B+R się zmaterializować. Wnioskodawca, na etapie planowania wniosku, musi przeprowadzić analizę ryzyk i określić co zrobi, gdy tak się stanie, czy dopuszcza drobne zmiany w docelowym produkcie/usłudze i ta analiza jest oceniana przez ekspertów.
- Jak mamy odnosić się do konkurencji, jeśli np. na jakiejś stronie internetowej jest np. napisane ze firma robi coś co my właśnie zgłaszamy jako innowację, ale my wiemy, że to czysty PR. Jak powinniśmy - w sytuacji, gdy np. jedno rozwiązanie konkurencyjne jest dostępne - odnieść się do efektywności takiego rozwiązania - jeśli firma nie podaje kluczowych parametrów tego rozwiązania? Jak zbudować na tym wskaźnik, który zaakceptuje NCBR?
Odp. Analiza konkurencji powinna opierać się na możliwie obiektywnych i weryfikowalnych danych. W sytuacji ograniczonej dostępności szczegółowych parametrów technicznych dopuszczalne jest wykorzystanie publicznie dostępnych materiałów (raporty, publikacje), danych branżowych, analiz eksperckich, benchmarków rynkowych. Należy jasno wskazać źródła informacji, opisać przyjęte założenia i ograniczenia analizy, unikać niezweryfikowanych twierdzeń. Nie rekomenduje się opierania wskaźników bezpośrednio na niepotwierdzonych parametrach. Należy koncentrować się na mierzalnych rezultatach projektu oraz wykazaniu przewagi względem dostępnych rozwiązań na podstawie rzetelnej analizy. Każdorazowo analiza konkurencji jest weryfikowana podczas oceny wniosku przez ekspertów branżowych.
- Czy jedno rozwiązanie (w ramach jednego Wniosku) może być jednocześnie innowacją procesu biznesowego (wykorzystywane w firmie) i innowacją produktową - zaplanowana sprzedaż tego rozwiązania na rynku?
Odp. Może się zdarzyć, że opracowane rozwiązanie będzie innowacją produktową i innowacją w procesie biznesowym. Jedną z dopuszczalnych form wdrożenia wyników prac B+R jest sprzedaż praw do wyników prac B+R, przy czym nabywca tych praw musi wdrożyć rozwiązanie we własnej działalności gospodarczej w ciągu 5 lat od zakończenia prac B+R.
- Czy istnieją wytyczne co do formy badania zdolności patentowej - dopuszczana jest forma przygotowana indywidualnie niekoniecznie przez rzeczników patentowych. W związku z tym, czy istnieją wytyczne do oceny takiego badania zdolności patentowej i odniesienia do uzyskanego końcowego efektu? z uwagi na „niepewność” wyniku jaka jest wpisana w działalność B+R, końcowy efekt projektu może nieco różnić się od początkowo założonego zakresu.
Odp. Badanie stanu techniki można wykonać samodzielnie lub zlecić jego wykonanie rzecznikowi patentowemu. Jeśli Wnioskodawca zdecyduje się na sprawdzenie stanu techniki samodzielnie, powinien przeanalizować dostępne bazy patentowe (wyszukiwarki dostępne m. in. na stronach UPRP https://uprp.gov.pl/pl/wyszukiwarki), opisy zgłoszonych wynalazków oraz opisy patentowe oraz materiały niepatentowe np. publikacje naukowe, biuletyny, czasopisma branżowe, katalogi wystawowe, dopasowując zakres słów kluczowych do tematyki swoich prac.
Niepewność badawcza, związana z realizacją prac badawczo-rozwojowych, nie oznacza, że Wnioskodawca może zupełnie zmienić cel projektu, tylko to, że opracowanie danego, innowacyjnego rozwiązania jest obarczone ryzykiem, które może w trakcie realizacji prac B+R się zmaterializować. Wnioskodawca, na etapie planowania wniosku, musi przeprowadzić analizę ryzyk i określić co zrobi, gdy tak się stanie, czy dopuszcza drobne zmiany w docelowym produkcie/usłudze i ta analiza jest oceniana przez ekspertów. Natomiast zmiany które wpłyną na zupełną zmianę celu projektu nie są możliwe, jeśli takie ryzyko się zmaterializuje, projekt powinien zostać przerwany.
Dodatkowo należy zauważyć, że Wnioskodawca powinien na bieżąco, już w trakcie realizacji projektu, monitorować sytuację rynkową i czy nie pojawiają się tożsame rozwiązania konkurencyjne.
- W przypadku innowacji w procesie biznesowym Prelegentka zauważyła konieczność odniesienia cech i funkcjonalności do cyklu produkcyjnego (i to jest zrozumiałe). Jednak w przykładach został pokazany obniżony koszt. We wcześniejszych naborach Eksperci kwestionowali obniżenie kosztu jako właściwy wskaźnik, tłumacząc, że jest to efekt zastosowania cechy i funkcjonalności. Z kolei, samo napisanie o obniżeniu kosztów w opisie innowacji kończyło się zakwestionowaniem tej korzyści przez Ekspertów jako niesparametryzowanej. W jaki sposób zatem prawidłowo uwzględnić tę korzyść we WoD?
Odp. Precyzując - obniżenie kosztów nie powinno być prezentowane jako oddzielny i samodzielny wskaźnik innowacji, lecz jako wtórny/dodatkowy efekt wynikający z przeprowadzonych prac B+R, np. w zakresie zmiany/poprawy/podniesienia konkretnych parametrów procesu technologicznego (jako wynik tych zmian i skutek zrealizowanych prac B+R). Broniąc czy też udowadniając przewagi innowacji procesowej, należy we Wniosku jednoznacznie podkreślić parametry procesu, które uległy zmianie/poprawie, określając ich mierzalność i odnosząc się do wartości bazowej.
- Pierwsza z Prezenterek definiowała „innowację’, czy tzw. „nową wiedzę”, jako nowatorstwo w skali Polski, natomiast pozostali Prezenterzy, jako odniesienie wskazywali skalę światową. Proszę o jednoznaczne doprecyzowanie.
Odp. W SMART samą nowość rozwiązania rozpatrujemy przez pryzmat rynku polskiego. Natomiast „wiedzę”, dotycząca np. stosowanych metod badawczych, aktualnego stanu techniki/nauki, podejścia do rozwiązania problemu badawczego czy technologicznego, zawsze należy rozpatrywać w perspektywie najnowszej dostępnej wiedzy (czyli światowej). Rynkowa nowość rozwiązania, nie jest równoznaczna z nową wiedzą.
- Jak się wydaje, trudno mówić o istocie innowacji bez wskazania technologii jej uzyskania, a zatem metody, czy zestawu metod do jej realizacji. Tymczasem, zgodnie z omawianymi zaleceniami, o metodach badawczych w zakresie badań B+R w pierwszym etapie oceny pominięta jest kwestia metod. Proszę o doprecyzowanie tej kwestii.
Odp. Zarówno metody badawcze, jak i innowacyjność rozwiązania są oceniane na II etapie. Jest to rozwiązanie korzystniejsze dla Wnioskodawcy, ponieważ ma on wówczas możliwość poprawy wniosku. Razem z innymi elementami wniosku, na drugim etapie taka ocena jest bardziej kompleksowa. Na wniosek patrzymy całościowo i musi być on spójny.
- W przypadku potwierdzenia innowacyjności, w kontekście stwierdzonego przez nas braku na rynku analogicznego lub tożsamego co do funkcjonalności rozwiązania, w porównaniu do wnioskowanego przez nas, posługujemy się wynikami analizy sytuacji na rynku, uzyskanymi od kancelarii patentowej, które zostało zakwestionowane, ponieważ ekspert stwierdził, że ma wiedzę nt. tożsamego rozwiązania, które „zaraz” wejdzie na rynek. W związku z ww. opisana sytuacją jak mamy skutecznie potwierdzić nowość naszego rozwiązania ?
Odp. W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma to, czy analiza rynku została wykonana poprawnie tj. czy nie pominięto w niej rozwiązań, o których można było posiąść wiedzę metodami jawnymi. Z treści pytania nie wynika jasno, czy rozwiązanie na które powołał się ekspert było wiedzą dostępną.
OCENA FINANSOWA
- Na którym etapie oceny projektu należy dostarczyć promesę kredytową?
Odp. Zgodnie z dokumentacją konkursową model finansowy wraz z dokumentami potwierdzającymi zdolność finansową Wnioskodawcy do realizacji projektu należy dostarczyć na II etapie oceny.
- a) Czy promesa kredytu musi być na całość projektu czy tylko na wkład własny projektu? b) Czy w sytuacji gdy projekt jest też finansowany z zaliczek, promesa może być tylko na wkład własny projektu?
Odp. Na wstępie zwracam uwagę, że zgodnie z dokumentacją konkursową ocena zdolności finansowej dotyczy możliwości sfinansowania projektu z uwzględnieniem dofinansowania uzyskanego w przypadku pozytywnej oceny projektu. Jeśli mówimy o finansowaniu projektu jedynie kredytem to:
a) Promesa kredytu musi pokrywać wartość wkładu własnego wnioskodawcy wraz z ewentualnymi kosztami niekwalifikowalnych w projekcie.
b) Zdolność finansowa wnioskodawcy oceniana jest w ujęciu całościowym, tj. z uwzględnieniem wszystkich źródeł finansowania projektu, w tym dofinansowania wypłacanego zarówno w formie zaliczek, jak i refundacji.
Trzeba mieć jednak na uwadze, że w przypadku wysokiej wartości projektu w stosunku do skali działalności Wnioskodawcy czy słabej sytuacji finansowej Wnioskodawcy, kwota kredytu pokrywającą jedynie wkład własny do projektu może być niewystarczająca do sfinansowania projektu, gdyż dotacja nie może być w całości wykorzystana w formie zaliczki.
- Dlaczego Ekspert finansowy nie wierzy w przedstawione listy intencyjne mówiące o nawiązaniu współpracy? Przy wprowadzeniu nowego produktu na nowy rynek nie ma możliwości przedstawienia umów z kontrahentami, które są objęte tajemnicą. Dodatkowo przy realizacji projektu wzrosty przychodów będą skokowe, a nawet wielokrotne względem obecnych wielkości przychodów w szczególności okresie kilku lat po realizacji projektu.
Odp. Listy intencyjne są jedną z form uwiarygodnienia wielkości przychodów zaplanowanych w projekcie i powinny być wzięte pod uwagę przy ocenie projektu. Posiadanie przez Wnioskodawcę listów intencyjnych nie stanowi jednak gwarancji pozytywnej oceny wiarygodności prognozy finansowej w tym przychodów będących efektem wdrożenia wyników projektu. Powyższe zależy m.in. od merytorycznej zawartości wystawionych listów intencyjnych oraz poziomu ich szczegółowości, jak również wiarygodności ich wystawców.
- Czy zabezpieczeniem kredytu finansującego projekt może być kaucja?
Odp. Nie jest to wykluczone, ale wymaga:
1) pogłębionej analizy zapisów promesy kredytowej, gdyż może wskazywać na wysokie, w ocenie banku, ryzyko finansowe projektu, szczególnie w sytuacji kiedy kaucja jest równa lub przekracza kwotę kredytu. Powyższe może również wskazywać na brak podjęcia decyzji kredytowej przez bank w momencie wystawienia promesy, co jest nieakceptowalne z punktu widzenia oceny wykonalności finansowej projektu.
2) wykazania ekonomicznego i logicznego uzasadnienia zastosowania takiego rozwiązania,
3) wykazania zdolności Wnioskodawcy do wniesienia kaucji.
- Czy wnioskodawca musi wykazać możliwość sfinansowania całego projektu (brutto), łącznie z częścią, która zostanie pokryta z dotacji?
Odp. Nie. Zgodnie z dokumentacją konkursową ocena zdolności finansowej dotyczy możliwości sfinansowania projektu z uwzględnieniem dofinansowania uzyskanego w przypadku pozytywnej oceny projektu, przy czym należy zapewnić środki prywatne na pokrycie wartości „Wydatków ogółem” ( zgodnie z wzorem wniosku o dofinansowanie - tabela w sekcji 4.1).
- Slajd 17 (ocena finansowa). Proszę o doprecyzowanie o jakie „nieprawidłowe zapisy w promesie kredytowej” chodzi?
Odp. Promesy podlegają weryfikacji pod kątem zapisów mogących wskazywać, że ich wydanie nie zostało poprzedzone decyzją kredytową banku, jak np. warunkowanie zawarcia umowy kredytowej złożeniem wniosku o udzielenie kredytu, zabezpieczeniem kredytu w formie kaucji równej bądź przekraczającej kwotę kredytu, ponowną oceną zdolności kredytowej Wnioskodawcy, itp.
- Czy jest jakiś poziom minimalnych przychodów dla projektu aby model finansowy był pozytywnie oceniony?
Odp. Nie ma możliwości ustalenia limitu minimalnych przychodów dla projektu, który można byłoby uznać za akceptowalny z punktu widzenia finansowej oceny projektu. Poziom przychodów to tylko jedna z wielkości, która podlega ocenie, uzależniona od wielu czynników jak np. skala działalności, rodzaj działalności, branża , wielkość projektu, wielkość rynku, cena, wielkość zapotrzebowanie na produkt, itp. W ocenie nie jest kluczowa wielkość przychodów, ale wysokość nadwyżek finansowych generowanych w wyniku uzyskiwania przychodów.
- W jakiej sytuacji i na którym etapie oceny będzie wymagana promesa lub umowa kredytowa?
Odp. Szczegółowe informacje dot. dokumentów jakie należy posiadać na etapie oceny zdolności finansowej wnioskodawcy znajdują się w Instrukcji wypełniania modelu finansowego. Zgodnie z jej treścią do wniosku o dofinansowanie należy załączyć umowę kredytu wraz z Upoważnieniem do przekazania informacji objętych tajemnicą bankową, którego wzór znajduje się na stronie internetowej naboru (jeśli dotyczy). Jeśli wnioskodawca nie posiada jeszcze umowy kredytu powinien posiadać promesę kredytową wystawioną w oparciu o pozytywną ocenę zdolności kredytowej wnioskodawcy. Dokumenty potwierdzające źródła finansowania projektu składne są wraz z modelem finansowym na etapie II oceny.
- Jak powinniśmy uwiarygodnić zdolność finansową projektu w sytuacji, gdy model finansowania zakłada udział kapitału własnego inwestora strategicznego oraz finansowania dłużnego (np. BGK), przy czym spółka celowa pełni rolę podmiotu realizującego projekt?
Odp. Zdolność finansową do realizacji projektu, w przypadku wniesienia kapitału własnego przez inwestora strategicznego, należy uwiarygodnić poprzez dołączenie do wniosku dokumentów potwierdzających deklarację dokonania dopłat do kapitału (np. uchwały wspólników do podwyższeniu kapitału) oraz dokumentów pozwalających ocenić zdolność inwestora do dokonania dopłat w deklarowanej kwocie jak sprawozdania finansowe, zaświadczenia z banków o stanie środków pieniężnych na rachunkach bankowych, itp.
W przypadku finansowania dłużnego w formie kredytu bankowego wystarczy dołączyć do wniosku promesę udzielenia kredytu lub umowę kredytową.
PRAWA WŁASNOŚCI INTELEKTUALNEJ
- W prezentacji wskazano, że należy dysponować dokumentami potwierdzającymi dysponowanie prawami własności intelektualnej, które są niezbędne do prowadzenia prac B+R. Czy może to być umowa warunkowa zależna od uzyskania dofinansowania?
Odp. Umowa warunkowa jest prawnie wiążąca i obliguje strony do jej wykonania, o ile warunek jest zgodny z prawem. Choć nie przenosi ona własności natychmiast (czy np. daje możliwości korzystania z tych praw), to zobowiązuje do zawarcia umowy po spełnieniu się zastrzeżonego warunku.
Dokumentacja konkursowa nie narzuca konkretnego rodzaju dokumentu, jaki musi zostać przedłożony na etapie oceny wniosku. Wskazuje natomiast, że Wnioskodawca powinien dysponować prawami własności intelektualnej niezbędnymi do realizacji prac B+R zaplanowanych w projekcie oraz do wykorzystania jego rezultatów.
- Jak NCBR podchodzi do opisu zakresu badań w projektach opartych na rozwiązaniach objętych zgłoszeniem patentowym, w szczególności w zakresie poziomu szczegółowości, który pozwala na ocenę projektu, a jednocześnie nie prowadzi do ujawnienia kluczowych elementów technologii?
Odp. Jeśli dobrze rozumiemy, Wnioskodawcy obawiają się o ujawnienie swojego know-how we wniosku. Natomiast, jeśli dane objęte ochroną patentową są niezbędne do oceny potencjału zgłaszanego rozwiązania i realności jego wykonania to powinny być opisane. Opis zawarty we wniosku musi umożliwić dokonanie merytorycznej oceny projektu, w szczególności w zakresie jego innowacyjności, zasadności podejmowanych prac B+R, ryzyk badawczych oraz adekwatności zaplanowanej metodyki. Należy pamiętać, że ekspertów i wszystkich członków KOP obowiązują zasady poufności.
PROCES OCENY
- Proszę o wyjaśnienie sprzeczności w podanych informacjach dot. terminów poprawy wniosku w II etapie. Wcześniejsza prezentacja mówiła o 3 dniach na każdą poprawę (max. 4 poprawy). Kolejna prezentacja mówi o różnych terminach na poprawę: 10 dni pierwsza poprawa po panelu, 3 dni kolejne trzy poprawy.
Odp. W II etapie oceny Wnioskodawca może zostać wezwany przez IP do uzupełnienia lub poprawienia wniosku. Wezwanie do uzupełnienia lub poprawienia wniosku jest wysyłane do wnioskodawcy po posiedzeniu Panelu KOP. Wnioskodawca po otrzymaniu wezwania ma 10 dni roboczych na wprowadzenie uzupełnień lub poprawienie wniosku w LSI w zakresie określonym w wezwaniu. Termin ten jest liczony od dnia następującego po dniu wysłania wezwania. Jeżeli po uzupełnieniu lub poprawieniu wniosku Panel KOP uzna, że projekt może potencjalnie uzyskać ocenę pozytywną, jednak niezbędna jest dodatkowa poprawa wniosku w zakresie:
1) przeniesienia części wydatków kwalifikowalnych (do 20%) do wydatków niekwalifikowalnych,
2) wskaźników,
3) porządkowych zmian we wniosku,
4) innych zmian uzgodnionych przez Panel KOP w zakresie dopuszczonym w kryteriach wyboru projektów,
5) dołączenie brakujących dokumentów,
Wnioskodawca może zostać wezwany przez IP do uzupełnienia lub poprawienia wniosku we wskazanym w wezwaniu zakresie. Wnioskodawca po otrzymaniu od IP wezwania, o którym mowa powyżej, ma wtedy 3 dni robocze na poprawę wniosku w LSI w zakresie określonym w wezwaniu. Takie wezwanie może być skierowane do wnioskodawcy maksymalnie trzykrotnie.
- Czy w ramach poszczególnych wezwań do uzupełnienia projektu, każdorazowo ekspert może prosić o uzupełnienie dowolnego elementu wniosku? Wcześniej przy uzupełnieniach 3 dniowych istniał zamknięty katalog elementów o których uzupełnienie/poprawę ekspert mógł prosić i było to adekwatne do przewidzianego czasu.
Odp. Kolejne wezwania mogą dotyczyć zarówno doprecyzowania wcześniej wskazanych kwestii jak i nowych elementów, które ujawniły się w toku dalszej oceny. Każdorazowo zakres wezwań jest związany z oceną kryteriów i nie może prowadzić do istotnej zmiany projektu.
- Czy kolejne wezwania do kolejnych korekt/uzupełnień mogą dotyczyć za każdym razem nowych kwestii czy chodzi o to, że np. w 1 wezwaniu było 10 rekomendacji/uwag, a kolejne wezwania pogłębiają te 10 pierwszych czy w kolejnych eksperci mogą wskazać zupełnie inne kwestie niż w tych 10 na początku?
Odp. Kolejne wezwania mogą dotyczyć zarówno doprecyzowania wcześniej wskazanych kwestii jak i nowych elementów, które ujawniły się w toku dalszej oceny. Każdorazowo zakres wezwań jest związany z oceną kryteriów i nie może prowadzić do istotnej zmiany projektu.
PROJEKTY TYPU DUAL-USE
- Czy projekt podwójnego zastosowania: cywilne i militarne otrzymują dodatkowe punkty?
Odp. Projekty dual-use nie mają odrębnych kryteriów oceny. Obowiązują je te same zasady, co do pozostałych projektów w naborze.
- Czy są ograniczenia co do tematyki projektu np.: zastosowania militarne lub dual use?
Odp. Projekty, których efekt ma mieć zastosowanie czysto militarne, nie mogą otrzymać dofinansowania. Jeśli jednak mówimy o zastosowaniu podwójnym - już tak.
- Czy wskazanie potencjalnych możliwości cywilnego wykorzystania zakładanej do wdrożenia, po jej ewentualnym opracowaniu, innowacji o znaczeniu militarnym (np. jako podstawy poszerzenia przyszłej oferty przedsiębiorstwa) spełni wymogi kryterialne programu?
Odp. Wymagania dotyczące projektów dual‑use znajdują się w Instrukcji wypełniania wniosku, gdzie wskazano konieczność opisania i uzasadnienia udziału zastosowania cywilnego oraz militarnego w ramach planowanego rozwiązania. W szczególności należy określić rynki docelowe dla obu zastosowań, przedstawić prognozy przychodów ze sprzedaży w zastosowaniu militarnym oraz cywilnym na podstawie modelu finansowego, a także wskazać proporcję przychodów z zastosowania cywilnego względem ogółu przychodów (cywilnych i militarnych) w okresie prognozy.
REALIZACJA PROJEKTU
- Pytanie dotyczące Kamieni Milowych (KM) w projekcie. Przyjmijmy, że w projekcie są 3 KM (trzy etapy, każdy kończy się KM). Pytanie 1: Czy wszystkie KM muszą być osiągnięte? Czy może być tak, że osiągi dla zdefiniowanych parametrów KM będą, ale jednak poniżej wartości docelowych (czyli KM nie został osiągnięty, ale rozwiązanie nadal jest nowością)? Pytanie 2: Czy dla wszystkich KM trzeba wskazać warunek przerwania Projektu?
Odp. Osiągnięcie kamieni milowych jest obligatoryjne, jednakże wszelkie ryzyka powinny być wskazane we wniosku o dofinansowanie i na etapie realizacji umowy będzie to podlegało ocenie eksperta. Dodatkowo beneficjent ma obowiązek poinformowania i złożenia wniosku o zmianę w przypadku odstępstw od założeń. W przypadku nieosiągnięcia kamienia milowego należy przedstawić jaki byłby wpływ ewentualnego braku osiągnięcia danego KM na zasadność kontynuacji/przerwania/modyfikacji projektu.
- Obecnie nie ma w umowie o dofinansowanie wskazanej konieczności przygotowywania raportów rocznych/okresowych z etapów. W jaki sposób należy dokumentować osiągnięte rezultaty, żeby IP nie miało wątpliwości co do ich osiągnięcia?
Odp. Zgodnie z zapisami umowy o dofinansowanie, Beneficjent raportuje przebieg realizacji Projektu we wnioskach o płatność. Dodatkowo Beneficjent jest zobowiązany do posiadania dokumentacji potwierdzającej osiąganie wskaźników, parametrów i kamieni milowych określonych we wniosku o dofinansowanie i dostarczenia skanów wskazanej dokumentacji na wezwanie Instytucji. Dodatkowe zapisy dotyczące raportowania określone są w § 6. umowy - Monitorowanie Projektu i ewaluacja.
WSKAŹNIKI
- Obliczenia opłacalności oraz wskaźnik. W ramach projektu planowane jest opracowanie innowacji procesowej oraz w ramach wdrożenia uruchomienia produkcji z wykorzystaniem własnej, innowacyjnej technologii wytwarzania. Produkt wytwarzany w tym procesie nie ma charakteru innowacji produktowej, jednak jego produkcja w przedsiębiorstwie nie była dotychczas prowadzona. Nowość projektu wynika z zastosowania innowacyjnego procesu technologicznego, który przewyższa dostępne na rynku rozwiązania. W analizie opłacalności planowane jest wykazanie kosztów produkcji z wykorzystaniem tej technologii oraz przychodów ze sprzedaży wytwarzanych produktów, tak aby w całości pokazać rezultaty projektu. W związku z powyższym prosimy o potwierdzenie, czy wskaźnik „Przychody uzyskane z innowacji w procesie biznesowym” może zostać określony jako przychody ze sprzedaży produktów wytwarzanych z wykorzystaniem wdrożonej innowacyjnej technologii, w sytuacji gdy przychody te są bezpośrednim efektem wdrożenia tej technologii?
Odp. W związku z tym, że produkcja danego produktu nie była w przedsiębiorstwie prowadzona, to jedyna możliwość, żeby wykazać opłacalność rozwiązania to przychody ze sprzedaży nowego produktu/usługi w portfolio firmy. Oczywiście wniosek musi być spójny i Wnioskodawca musi wykazać, że rzeczywiście mamy do czynienia z innowacją procesową, ale to już cechami innowacyjności i wskazaniem w jaki sposób ich rozwiązanie „lepiej zaspokoi potrzeby odbiorców”.
- Proszę o doprecyzowanie (najlepiej na przykładzie), jak należy wykazać we wskaźniku innowację przemysłową - skoro są to informacje objęte tajemnicą przedsiębiorstwa, to skąd mamy wziąć parametry (mierzalne!) do wartości bazowej?
Odp. Wskaźniki muszą opierać się na danych mierzalnych i możliwych do weryfikacji, jednak nie oznacza to konieczności ujawniania wrażliwych informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa. Wartości bazowe mogą pochodzić z porównania z parametrami aktualnie stosowanego procesu/technologii w przedsiębiorstwie, wyników audytów technologicznych itp. Praktykowane jest stosowanie wskaźników względnych (np. % poprawy, redukcja czasu, wzrost wydajności itp.) Należy przedstawić spójność między wartością bazową, a docelową (ta sama metoda pomiaru), jasny opis sposobu wyliczenia wskaźnika, możliwość weryfikacji danych np. na podstawie dokumentacji źródłowej podczas kontroli. Brak możliwości ujawnienia danych szczegółowych nie zwalnia z obowiązku wykazania realnej poprawy parametrów, wiarygodności przyjętych założeń i możliwości późniejszej weryfikacji.
- Jak można przewidzieć przyszłe przychody z produktów, które nie zostały jeszcze stworzone, nie wiadomo jakie ostatecznie cechy będą mieć i jakie przewagi uda nam się wypracować w ramach B+R. Jak macie zamiar Państwo egzekwować osiąganie wskaźników przychodów na etapie kontroli?
Odp. Prognozowanie przychodów w projektach B+R ma charakter szacunkowy i warunkowy, co wynika z działalności badawczo-rozwojowej, obarczonej niepewnością technologiczną i rynkową. Wnioskodawca powinien oprzeć prognozy na racjonalnych i możliwych do uzasadnienia założeniach (wykorzystując dane historyczne, analizę rynku i potencjalnego popytu, odniesienie do istniejących rozwiązań (benchmarki), itp.). Istotne jest wykazanie, że założenia były racjonalne na moment składania wniosku, a późniejsze ewentualne odchylenia wynikają z obiektywnych czynników (np. rynkowych, technologicznych itp.)
WSPÓŁPRACA Z MŚP
- Współpraca z MŚP - czy współpraca z jednoosobową działalności spełnia warunek współpracy z MŚP (nabór dla dużych przedsiębiorstw)? Oraz: czy ta sama jednoosobowa działalność może współpracować z nami zarówno w ramach podwykonawstwa jak i tej wymaganej przez program współpracy między przedsiębiorstwami?
Odp. Jednoosobowa działalność gospodarcza może zostać uznana za mikroprzedsiębiorstwo, a tym samym należeć do sektora MŚP, o ile spełnia kryteria określone dla MŚP (zgodnie z definicją unijną, w szczególności w zakresie liczby pracowników oraz progów finansowych). Aby warunek współpracy mógł być spełniony podmiot ten musi posiadać w/w status MŚP i prowadzić działalność na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, współpraca ma mieć charakter rzeczywisty (współpraca jest jasno powiązana z realizowanymi zadaniami badawczo-rozwojowymi w projekcie. We wniosku należy wykazać wymierne efekty i obustronne korzyści wynikające ze współpracy) oraz musi spełniać szczegółowe wymogi określone w dokumentacji konkursowej. Jednocześnie należy rozróżnić dwie formy zaangażowania: współpraca między przedsiębiorstwami oraz podwykonawstwo. Podwykonawstwo nie jest uznawane jako forma współpracy. Podmiot będący partnerem współpracy nie powinien jednocześnie występować jako podwykonawca tych samych działań, gdyż prowadziłoby to do obejścia zasad konkurencyjności oraz przejrzystości wydatkowania środków.
- Zwracam się z prośbą o doprecyzowanie kryterium dotyczącego współpracy z MŚP w ramach modułu B+R. Instrukcja wymienia formy współpracy, ale jednocześnie kategorycznie wyklucza podwykonawstwo. W praktyce gospodarczej granica ta bywa zatarta, dlatego proszę o odpowiedź na poniższe pytania „językiem korzyści” i praktyki, unikając cytowania zapisów instrukcji: Gdzie kończy się podwykonawstwo, a zaczyna współpraca? Jeśli duże przedsiębiorstwo zleca MŚP wykonanie specyficznych testów prototypu (za co MŚP wystawia fakturę), to czy jest to uznawane za współpracę (testowanie wyników), czy za wykluczone podwykonawstwo? Czy współpraca musi być bezpłatna? Skoro instrukcja wspomina o „płatnym stażu”, czy inne formy (np. transfer wiedzy lub wspólne testy) mogą wiązać się z przepływem finansowym, czy też muszą opierać się wyłącznie na partnerstwie bezfakturowym? Jak rozumieć „udział w łańcuchu produkcyjnym” w kontekście projektu B+R? Czy chodzi o to, że MŚP musi stać się stałym dostawcą komponentu do nowo opracowanego produktu? Przykład praktyczny: Czy mogliby Państwo podać przykład modelowej relacji między dużą firmą a MŚP w projekcie badawczym, która nie jest podwykonawstwem, a która zostałaby oceniona pozytywnie? Zależy mi na zrozumieniu intencji tego zapisu, aby przygotowana umowa o współpracy realnie odzwierciedlała partnerstwo, a nie była jedynie sformalizowanym zleceniem usługi.
Odp. Intencją wymogu współpracy z MŚP w Ścieżce SMART nie jest sformalizowanie „relacji usługowej”, lecz realne włączenie MŚP w proces tworzenia wartości badawczo‑rozwojowej projektu. W przypadku współpracy z MŚP niebędącym członkiem konsorcjum pełni ono rolę partnera współpracującego, a nie podmiotu realizującego projekt ani podwykonawcy. Współpracujący MŚP powinien być zaangażowany merytorycznie w realizację prac B+R, na podstawie umowy o współpracy. Umowa musi odzwierciedlać rzeczywiste partnerstwo, a nie wskazywać na zlecenie usług (np. w ramach umowy, odbywać się będzie wzajemna wymiana wiedzy technicznej, a dodatkowo Wnioskodawca umożliwi prowadzenie niezbędnych badań, testów i pomiarów w swoim zakładzie w oparciu o swoją infrastrukturę). Kluczowe jest szczegółowe określenie zakresu współpracy, gdyż ocenie podlegać będzie czy jest on jasno powiązany z realizowanymi zadaniami badawczo-rozwojowymi w projekcie. Dodatkowo współpraca taka powinna być prowadzona w całym okresie realizacji projektu - nie może być to jednorazowa współpraca o podłożu usługowym (podwykonawstwo).
Jeśli chodzi o koszty, to kwalifikowalne są wyłącznie te, które są ponoszone w ramach realizacji poszczególnych zadań w projekcie oraz te, które są zgodne z Przewodnikiem kwalifikowalności kosztów. W związku z powyższym, wszelkie koszty dotyczące współpracy pomiędzy dużym przedsiębiorcą a MŚP ( współpraca z MŚP poza projektem np. staż pracownika MŚP w dużym podmiocie), nie mogą być rozliczane jako koszty kwalifikowalne i nie należy ich ujmować w budżecie projektu. Należy zwrócić uwagę, że koszty płatnych staży nie są ujęte w katalogu kosztów kwalifikowalnych w Przewodniku kwalifikowalności kosztów.
- Jak powinna być udokumentowana współpraca z MŚP?
Odp. Zgodnie z kryteriami wyboru projektów współpraca powinna być udokumentowana umową o współpracy, która powinna zostać złożona na etapie składania wniosku o dofinansowanie.
- Czy współpraca z MŚP poza konsorcjum może mieć wymiar finansowy, czy raczej dotyczy wyłącznie transferu wiedzy itp.?
Odp. Współpraca z MŚP poza konsorcjum może mieć wymiar finansowy. Nie ogranicza się wyłącznie do transferu wiedzy. Wszelkie koszty dotyczące współpracy z MŚP poza projektem dotyczące spełnienia Kryterium współpracy z MŚP nie mogą być rozliczane jako koszty kwalifikowalne i nie należy ich ujmować w budżecie projektu. We wniosku należy wykazać wymierne efekty i obustronne korzyści (które nie są równoznaczne wyłącznie z korzyściami finansowymi).
Współpraca z MŚP może przyjąć formę m.in.:
• transferu wiedzy,
• powiązania kooperacyjnego w tym: klastrów innowacyjnych (także eksportowych), łańcuchów produkcyjnych, sieci technologicznych, platform technologicznych,
• udziału w łańcuchu produkcyjnym,
• testowaniu wyników badań,
• testowaniu projektowanych urządzeń,
• płatnego stażu pracownika jednego przedsiębiorstwa w drugim przedsiębiorstwie.
- Czy podwykonawca, będący MŚP i wyłoniony na etapie składania wniosku, może być wykazany jako „współpraca z MŚP”?
Odp. Podwykonawstwo nie jest uznawane jako forma współpracy.
- Czy spółki „small mid-caps” są również zwolnione z warunku współpracy z MŚP jak „mid-caps"?
Odp. Współpraca z MŚP jest obligatoryjna dla dużych przedsiębiorstw za wyjątkiem małych spółek o średniej kapitalizacji (small-mid caps). Jeżeli przedsiębiorca ma status mid-caps wówczas współpraca z MŚP jest obligatoryjna.
- W jaki sposób należy opisać współpracę z MŚP we wniosku? Jak to ująć w budżecie? Jak zaopiekować opis w sposób taki, żeby nie było wątpliwości w zaangażowanie MŚP w prace B+R?
Odp. Prosimy zwrócić uwagę, że zgodnie z dokumentacją konkursową, kryterium „Współpraca przedsiębiorców innych niż MŚP” obowiązuje duże przedsiębiorstwa i podmioty small-mid caps. W ramach kryterium należy wskazać podmiot, który nie jest Podwykonawcą (czyli jego koszt nie powinien występować w budżecie projektu), ale jest podmiotem, z którym współpraca jest jasno powiązana z realizowanymi zadaniami badawczo-rozwojowymi w projekcie i jest udokumentowana umową na etapie składania wniosku. We wniosku należy wykazać wymierne efekty i obustronne korzyści (które nie są równoznaczne wyłącznie korzyściami finansowymi, czyli nie powinno znaleźć się to w budżecie projektu) wynikające z wybranej formy współpracy. Współpraca powinna być prowadzona w okresie realizacji projektu i dotyczyć prac B+R. Opis współpracy należy do Wnioskodawcy - powinien obejmować informacje o tym jaki zaplanowano zakres współpracy dotyczący zadań B+R oraz opis korzyści dla każdej ze stron. Należy przy tym pamiętać, że celem współpracy z MŚP jest mitygacja trudności MŚP z dostępem do nowych rozwiązań technologicznych, transferu wiedzy lub wysoko wykwalifikowanego personelu.
- Czy w ramach współpracy z MŚP w umowie o współpracy powinno zostać przewidziane wynagrodzenie dla MŚP?
Odp. Umowa o współpracy z MŚP nie musi przewidywać wynagrodzenia dla MŚP. Taka współpraca ma charakter merytorycznego partnerstwa, a nie relacji usługowej lub podwykonawczej, a koszty z nią związane nie stanowią kosztów kwalifikowalnych i nie są ujmowane w budżecie projektu.
- Uprzejmie proszę o wyjaśnienie różnic między podwykonawstwem a współpracą z MŚP?
Odp. Podwykonawstwo i współpraca z MŚP to dwie odrębne formy zaangażowania podmiotów w projekt, różniące się przede wszystkim rolą, odpowiedzialnością oraz sposobem udziału w tworzeniu rezultatów projektu. Podwykonawca realizuje zlecone usługi lub prace na rzecz Beneficjenta (wykonawca usług), nie jest stroną projektu, nie ponosi odpowiedzialności za osiągnięcie celów projektu, ale tylko za część powierzonych mu zadań, co do zasady nie ma udziału w prawach do wyników IP, koszty wynagrodzenia ujmowane są w budżecie projektu jako koszty Podwykonawstwa.
Współpraca z MŚP oznacza współpracę podmiotu MŚP z dużym lub mid caps Wnioskodawcą jest powiązana z realizowanymi zadaniami badawczo-rozwojowymi w projekcie i jest udokumentowana umową na etapie składania wniosku. Wymaga wykazania we wniosku wymiernych efektów i obustronnych korzyści wynikających z wybranej formy współpracy (które nie mają przełożenia na budżet projektu czy ponoszone koszty projektu). Współpraca powinna być prowadzona w okresie realizacji projektu. Podwykonawstwo nie jest uznawane jako forma współpracy.
- Czy współpraca może obejmować wykonanie części zadań w projekcie oczywiście jako niekwalifikowane? I czy wówczas można to uznać za spełnienie wymogów współpracy z MŚP?
Odp. Warunek współpracy z MŚP (dotyczy dużych przedsiębiorstw za wyjątkiem małych spółek o średniej kapitalizacji) będzie spełniony jeśli współpraca jest jasno powiązana z realizowanymi zadaniami badawczo-rozwojowymi w projekcie i jest udokumentowana umową na etapie składania wniosku. We wniosku należy wykazać wymierne efekty i obustronne korzyści wynikające z wybranej formy współpracy. Współpraca powinna być prowadzona w okresie realizacji projektu.
Współpraca z MŚP może przyjąć formę m.in.:
• transferu wiedzy,
• powiązania kooperacyjnego w tym: klastrów innowacyjnych (także eksportowych), łańcuchów produkcyjnych, sieci technologicznych, platform technologicznych,
• udziału w łańcuchu produkcyjnym,
• testowaniu wyników badań,
• testowaniu projektowanych urządzeń,
• płatnego stażu pracownika jednego przedsiębiorstwa w drugim przedsiębiorstwie.
Zwracamy uwagę, że współpracujący MŚP powinien być zaangażowany merytorycznie w realizację prac B+R, więc pełnić on będzie rolę partnera współpracującego, ale nie podmiotu realizującego projekt ani podwykonawcy. Współpraca taka musi mieć charakter czysto partnerski, a nie usługowy.
WYKLUCZENIA
- Czy „wykluczenie z finansowania urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi” oznacza zakaz wykorzystania w projekcie posiadanych urządzeń zasilanych gazem ziemnym, czyli zakaz uwzględnienia w budżecie projektu amortyzacji takich urządzeń?
Odp. TAK- takie urządzenia nie mogą być wykazane w kosztach kwalifikowalnych projektu.
- Czy rozwiązanie wykorzystujące agregaty prądotwórcze (rozwiązanie dual-use), działające na benzynę, są wykluczone z dofinansowania? Czy wykluczenie dotyczy tylko zakupu samych agregatów/ paliwa?
Odp. Wykluczone jest zarówno rozwiązanie będące rezultatem projektu jak również same koszty. Zgodnie z Przewodnikiem niekwalifikowalne są w całości koszty projektów, które jako cel/przedmiot wdrożenia wyników prac B+R mają działania w zakresie produkcji, przetwarzania, transportu, dystrybucji, magazynowania lub spalania paliw kopalnych. Jeżeli rezultat projektu bezpośrednio lub pośrednio wspiera działalność w zakresie spalania paliw kopalnych, to spełniona jest przesłanka wykluczenia. Ponadto koszt związany z wykorzystaniem urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi lub zakup paliw kopalnych nie może być kosztem kwalifikowalnym w projekcie.
- Czy wykluczenie dotyczące paliw kopalnych dotyczy wyłącznie urządzeń czy też również budynków? Czy wykluczenie obejmuje np. koszty amortyzacji urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi, koszt przeglądu urządzenia zasilanego paliwami kopalnymi?
Odp. Weryfikacja wykluczeń dotyczących paliw kopalnych odbywa się na dwóch poziomach: na poziomie celu/przedmiotu projektu oraz na poziomie kosztów projektu. Wykluczenie na poziomie kosztów dotyczy wszystkich kategorii kosztów, w tym zarówno amortyzacji urządzeń jak i budynków.
Koszt bezpośrednio związany z wykorzystaniem urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi lub z zakupem paliw kopalnych nie może stanowić kosztu kwalifikowalnego w projekcie.
- Czy wykluczenie dotyczące paliw kopalnych dotyczy części kosztów wynagrodzeń, która odpowiada czasowi pracy pracownika wykonującego prace B+R, na sprzęcie zasilanym paliwem kopalnym?
Odp. Jeśli projekt został wykluczony z dofinansowania, nie będą kwalifikowalne żadne koszty z nim związane. Jeśli natomiast wykluczone zostanie urządzenie to także koszty związane z jego obsługą w tym personel obsługujący dane urządzenie będzie wykluczony z finansowania w ramach projektu.
- a) Wykluczenie dotyczące paliw kopalnych - Czy istnieje możliwość finansowania projektu, którego celem jest zwiększenie efektywności układu hybrydowego w pojeździe spalinowym? W ramach projektu ma być rozwijany napęd elektryczny, ale sam prototyp będzie pojazdem hybrydowym, wyposażonym w silnik spalinowy oraz elektryczny, układy muszą ze sobą współgrać. Czy można sfinansować koszty związane z budową prototypu (niezbędnego do prowadzenia prac B+R, będącego ich wynikiem), który będzie wyposażony w układ hybrydowy, w skład którego wchodzi silnik spalinowy?
b) Czy wykluczenie dotyczące paliw kopalnych odnosi się do zakresu rzeczowego projektu (zakaz używania w projekcie urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi) czy również do przedmiotu projektu (prace B+R dotyczące rozwiązań produktowych lub procesowych wykorzystujących paliwa kopalne)?
Odp. Weryfikacja wykluczeń dotyczących paliw kopalnych odbywa się na dwóch poziomach: na poziomie celu/przedmiotu projektu oraz na poziomie kosztów projektu.
W całości niekwalifikowalne są projekty, których celem lub przedmiotem (w tym celem wdrożenia wyników prac B+R) są działania w zakresie produkcji, przetwarzania, transportu, dystrybucji, magazynowania lub spalania paliw kopalnych. W naszej opinii z uwagi na to, że układ hybrydowy jest zainstalowany w pojeździe spalinowym finalnie wdrożony rezultat projektu poniekąd przyczyni się do podtrzymania wykorzystania paliw kopalnych, co może wykluczyć niniejszy projekt z możliwości finansowania w ramach Ścieżki SMART. Zwracamy jednak uwagę, iż wiążącej oceny mogą dokonać wyłącznie eksperci wchodzący w skład Komisji Oceny Projektów na podstawie pełnego wniosku o dofinansowanie. Niezależnie od tego, w projektach niekwalifikowalne są również koszty związane z wykorzystaniem urządzeń zasilanych paliwami kopalnymi oraz koszty zakupu paliw kopalnych.
WYPEŁNIANIE WNIOSKU
- Czy dobrze zrozumiałam że składając wniosek nie trzeba dołączać modelu finansowego?
Odp. Tak, model finansowy wraz z załącznikami potwierdzającymi finansowanie projektu będzie wymagany do złożenia dopiero na II etapie oceny. Wnioskodawcy, których projekty zostaną zakwalifikowane do II etapu oceny otrzymają informację mailową o konieczności załączenia w systemie LSI obowiązkowego Modelu finansowego wnioskodawcy.
- Skoro Model Finansowy można przygotować po etapie 1, to czy również możliwe będzie uzupełnienie części dotyczącej opłacalności wdrożenia i wskaźnika przychodowego dopiero po Etapie 1?
Odp. Zgodnie z Regulaminem Wyboru Projektów Wnioskodawca ma obowiązek wypełnić wniosek zgodnie z Instrukcją wypełniania wniosku o dofinansowanie udostępnioną na stronie naboru, tak aby było możliwe przeprowadzenie oceny w zakresie spełnienia wszystkich kryteriów wyboru projektów. Instrukcja wypełniania wniosku stanowi załącznik nr 6 do Regulaminu. Brak zawarcia we wniosku wymaganych informacji może być podstawą negatywnej oceny kryterium/wniosku.
- Czy w generatorze może jednocześnie pracować kilka osób?
Odp. System LSI, w którym prowadzony jest nabór wniosków w konkursie „Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw”, uwzględnia możliwość nadania uprawnień dla innych użytkowników, w tym uprawnień do edycji wniosku. Procedura nadania uprawnień została opisana w Instrukcji użytkowania dostępnej w systemie LSI. System nie ogranicza systemowo możliwości pracy dwóch osób w tej samej części wniosku. Uzupełnianie tej samej części przez dwie osoby naraz może powodować występowania błędów walidacyjnych, trudności z zapisywaniem danych lub nadpisywanie wprowadzanych informacji. W systemie LSI 2 nie zalecane jest jednoczesne uzupełnianie wniosku przed dwie osoby.
- Proszę o uściślenie, model finansowy jest składany już na I etapie wniosku w generatorze czy dopiero w przypadku wejścia do II etapu?
Odp. Model finansowy wraz z załącznikami potwierdzającymi finansowanie projektu będzie wymagany do załączenia dopiero na II etapie oceny. Wnioskodawcy, których projekty zostaną zakwalifikowane do II etapu oceny otrzymają informację mailową o konieczności załączenia tych dokumentów w systemie LSI.
- Czy jeżeli podatek VAT jest niekwalifikowany w projekcie to również kwoty muszą być podawane w wartościach brutto?
Odp. Zgodnie z Instrukcją wypełniania wniosku o dofinansowanie: Jeżeli VAT jest niekwalifikowalny w Twoim projekcie, kwoty wydatków w polu „wydatki ogółem” powinny być wykazane w kwotach brutto (tj. z VAT), natomiast w polu „wydatki kwalifikowalne” — w kwotach netto (tj. bez VAT).
Jeżeli natomiast pytanie dotyczyło kwot wykazywanych w modelu finansowym, to zgodnie z Instrukcją wypełniania modelu: jeżeli Wnioskodawca jest płatnikiem VAT, dane w arkuszach należy podawać w kwotach netto. W pozostałych przypadkach arkusz należy wypełnić w kwotach brutto.
- Jak należy ujmować wydatki, które dotychczas były wykazywane w modułach dodatkowych? Chodzi o koszty, które wcześniej nie musiały być powiązane z działalnością B+R - moduły nielinearne — jak będzie to wyglądało obecnie?
Odp. Jeśli Wnioskodawca chce w projekcie uwzględnić koszty związane m.in. z umiędzynarodowieniem produktów, ochroną własności przemysłową lub ze zdobywaniem lub rozwojem lub doskonaleniem kompetencji pracowników lub kadry zarządzającej, to powinien on odzwierciedlić te koszty w budżecie projektu oraz w planie prac B+R, opisując Zadania bezpośrednio z nimi związane.
W pkt 1.1 Informacje ogólne o projekcie, w polu „Zakres realizacji projektu”, wskazują Państwo, jakie koszty przewidują w projekcie – tj. czy obejmuje on wyłącznie obligatoryjne koszty dotyczące prac B+R, czy również wybrane koszty fakultatywne. Na tej podstawie aktywowane są odpowiednie pola w części II wniosku, pkt 3 „Harmonogram rzeczowo‑finansowy projektu”, gdzie można przedstawić szczegółowy plan prac oraz związane z nim wydatki. Warto dodać, iż wydatki fakultatywne muszą być powiązane z prowadzonymi pracami B+R w ramach projektu.
- Pytanie dotyczy HARMONOGRAMU. Podczas prezentacji, było powiedziane, że zadanie nr 1 musi się zacząć przed zadaniem nr 2 itd. Czy zadanie nr 1 musi się również skończyć przed zadaniem nr 2, i analogicznie zadanie 2 przed zadaniem 3 itd.? Czy w takim wypadku jest niemożliwe prowadzenie zadań równolegle? Planujemy prowadzić 2- 3 zadani równolegle, rozpocząć je bezpośrednio po złożeniu wniosku, czy jest to możliwe?
Odp. Zgodnie z zapisami Instrukcji wypełniania wniosku „Zadania mogą być realizowane równolegle (jeśli jest to uzasadnione merytorycznie)”. Zadania mogą mieć taką samą datę rozpoczęcia. Nie jest wymagane, aby realizacja jednego zadania została zakończona przed rozpoczęciem następnego. Numeracja zadań powinna odzwierciedlać kolejność ich rozpoczęcia w czasie, aby zachować logiczny układ zadań i kolejności prowadzonych prac, ponieważ aspekt ten zostanie poddany ocenie.
INNE PYTANIA
- Pytanie dotyczące możliwości rozwijania infrastruktury B+R przez przedsiębiorstwa. W poprzednich naborach była możliwość ubiegania się o wsparcie w ramach takiego modułu. W obecnej odsłonie konkursu moduł taki nie został przewidziany. Czy to oznacza, iż zrezygnowaliście Państwo z takiej możliwości finansowania czy też możliwość ta będzie wydzielona w odrębnym konkursie (lub dedykowanym np. firmom MŚP)?
Odp. W obecnych naborach nie ma dedykowanego zakresu ani kategorii kosztów dot. możliwości rozwijania infrastruktury B+R. W najbliższej przyszłości nie przewidujemy konkursów w ramach Ścieżki SMART z modułem Infrastruktura B+R.
- Czy będzie nabór na wdrożenia wyników B+R dla dużych pojedynczych przedsiębiorstw?
Odp. Na tym etapie nie jest to pewne. W pierwszej kolejności niezbędna jest zmiana Programu w tym zakresie.
- Czy możecie Państwo potwierdzić, że są prowadzone rozmowy w sprawie uruchomienia SMART wdrożenie dla dużych firm?
Odp. Tak, rozmowy są prowadzone. Niezbędna jest w tym zakresie zmiana Programu.
- Proszę o omówienie na przykładzie, co NCBR interpretuje jako "prace rutynowe, inżynieryjne".
Odp. Co do zasady, za prace rutynowe lub inżynieryjne uznaje się działania, które nie zawierają elementu innowacyjności i nie prowadzą do zdobycia nowej wiedzy w ramach zaplanowanych prac B+R. Mają one charakter odtwórczy lub optymalizacyjny bez istotnej nowości np. standardowa konfiguracja systemów IT, prace wdrożeniowe bez elementów badawczych, czy testy jakościowe itp.
Dodatkowo Kryteria wyboru projektów jasno wskazują definicję badań przemysłowych i prac rozwojowych oraz wymieniają przykładowe czynności, które nie są pracami B+R. Katalog ten, przedstawiamy poniżej:
• tworzenie aplikacji biznesowych i systemów informatycznych na podstawie znanych metod i istniejących narzędzi informatycznych;
• dodawanie funkcjonalności dla użytkownika w istniejących programach użytkowych;
• tworzenie stron internetowych lub oprogramowania z użyciem istniejących narzędzi,
• użycie standardowych metod kodowania, weryfikacji bezpieczeństwa i testowania integralności danych,
• dostosowywanie produktów do określonych zastosowań, o ile w ramach tego procesu nie jest uwzględniana wiedza, która przyczynia się do znaczącego ulepszenia wyjściowego oprogramowania,
• rutynowe usuwanie błędów z systemów i programów (debugowanie), o ile nie jest wykonywane jeszcze przed zakończeniem eksperymentalnych prac rozwojowych.
- Czy eksperci na Panelu Ekspertów dalej są niewidoczni?
Odp. TAK, eksperci pozostają niewidoczni. NCBR nie przewiduje zmiany podejścia w tym zakresie i nie planuje wprowadzenia obowiązku ujawniania wizerunku ekspertów podczas paneli online z wnioskodawcami. Ujawnienie tożsamości lub wizerunku ekspertów mogłoby prowadzić do prób wywierania wpływu, ograniczać swobodę wypowiedzi oraz zniechęcać do formułowania niezależnych opinii. Komunikacja merytoryczna nie wymaga kontaktu wizualnego – kluczowe znaczenie ma jakość argumentacji, a nie mimika czy ekspresja.
- Projekt dotyczy technologii w przechowywaniu owoców - badanie krzywej chłodniczej - czy owoce – surowiec niezbędny do badań może zostać zakupiony w ramach kategorii Dostawy? I czy ilości w pow.1000 kg, bo tyle trzeba użyć aby testować nową technologię jest dopuszczalny i co możemy po badaniach zrobić z surowcem – sprzedać, zutylizować?
Odp. Zgodnie z Przewodnikiem kwalifikowalności kosztów, w ramach kategorii kosztów dostawy (inne niż środki trwałe) kwalifikowalne są wydatki związane z zakupem materiałów np. koszty surowców, odczynników i środków eksploatacyjnych o okresie użyteczności ekonomicznej poniżej 1 roku niezbędnych i zużytych w całości do realizacji prac B+R. Jeśli surowcem na którym są prowadzone badania B+R są owoce, mogą one stanowić koszt kwalifikowalny w kategorii kosztów Dostawy. Zasadność kosztu oraz poprawność jego przypisania do odpowiedniej kategorii będzie podlegała ocenie ekspertów na etapie oceny wniosku o dofinansowanie. Weryfikowane przez ekspertów będą również kryteria w zakresie budżetu tj. proporcjonalności i adekwatności kosztów wskazanych do dofinansowania, co pozwoli zweryfikować, czy ilość materiałów wskazanych przez wnioskodawcę jest faktycznie niezbędna do realizacji projektu. Po zakończeniu badań możliwe jest utylizacja, a także sprzedaż surowca. Należy jednak pamiętać, że zgodnie z zapisami umowy o dofinansowanie, Beneficjent zobowiązany jest do postępowania z odpadami zgodnie z hierarchią postępowania z odpadami określoną w ustawie o odpadach, ze szczególnym uwzględnieniem zapobiegania ich powstawaniu.
Poniżej wyjaśniamy, na czym polega hierarchia postępowania z odpadami:
- Zapobieganie powstawaniu odpadów – najważniejszy etap, polegający na takim projektowaniu i realizacji działań, by odpady w ogóle nie powstawały.
- Przygotowanie do ponownego użycia – obejmuje działania umożliwiające ponowne wykorzystanie produktów bez ich przetwarzania.
- Recykling – przetwarzanie odpadów w celu odzyskania materiałów.
- Inne procesy odzysku – np. odzysk energii.
- Unieszkodliwianie – ostateczny etap, stosowany tylko wtedy, gdy inne metody są niemożliwe.
Zatem powinni Państwo uzasadnić co zamierzają zrobić z odpadem i dlaczego nie może zastosować rozwiązań, które są wyżej w hierarchii postępowania.
-
W przypadku negatywnej oceny projektu (zarówno w I jak i w II etapie oceny), wnioskodawcy przysługuje prawo do wniesienia protestu zgodnie z zasadami określonymi w ustawie wdrożeniowej oraz Regulaminie Wyboru Projektów.
-
Dokumenty
-
Kontakt
Punkt Informacyjny
Tel. 48 22 39 07 170
Tel. 22 39 07 191
E-mail: info@ncbr.gov.pl
Strona www: https://www.gov.pl/web/ncbr/punkt-informacyjny
- Pierwsza publikacja:
- 23.02.2026 20:51 Szymon Iwańczuk
- Wytwarzający/ Odpowiadający:
- Szymon Iwańczuk
| Tytuł | Wersja | Dane zmiany / publikacji |
|---|---|---|
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 6.0 | 24.04.2026 16:39 Szymon Iwańczuk |
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 5.0 | 02.04.2026 08:34 Szymon Iwańczuk |
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 4.0 | 24.03.2026 10:02 Elżbieta Kot-Singh |
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 3.0 | 23.03.2026 00:00 Szymon Iwańczuk |
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 2.0 | 24.02.2026 09:08 Szymon Iwańczuk |
| Ścieżka SMART - dla dużych przedsiębiorstw | 1.0 | 23.02.2026 20:51 Szymon Iwańczuk |
Aby uzyskać archiwalną wersję należy skontaktować się z Redakcją BIP