Walka z wypychaniem pracowników i pracownic na pozorne umowy cywilnoprawne, które pozbawiają ich praw pracowniczych, to główny cel reformy. Chodzi o sytuacje, gdy zgodnie z prawem pracownik powinien być zatrudniony na umowę o pracę, ale zamiast tego ma umowę zlecenia, B2B lub inną. Prawidłowo zawarte umowy cywilnoprawne nie są zagrożone.

Nowe przepisy pozwalają Państwowej Inspekcji Pracy skutecznie egzekwować prawo, które już obowiązuje.

Reforma chroni też firmy przed nieuczciwą konkurencją, która przez lata budowała swoją przewagę kosztem uczciwych pracodawców i pracowników.

Państwowa Inspekcja Pracy przekształci nieprawidłowo zawarte umowy 

Reforma przygotowana przez Ministerstwo Pracy przyznaje okręgowym inspektorom pracy uprawnienie do przekształcania umów, które są niezgodne z prawem. Oznacza to na przykład, że jeżeli osoba faktycznie świadczy pracę, ale ma umowę zlecenia, to okręgowy inspektor będzie mógł zamienić tę umowę w umowę o pracę.

Nie oznacza to, że inspektorzy będą mogli dowolnie zmieniać umowy. Nowe przepisy chronią prawa wszystkich stron. Okręgowy inspektor pracy będzie mógł wydać decyzję o przekształceniu umowy wyłącznie w sytuacjach określonych prawem, po przeprowadzeniu kontroli i spełnieniu określonych warunków.

Co oznacza, że umowa jest nieprawidłowo zawarta

Nieprawidłowo zawarta umowa to na przykład umowa zlecenia lub B2B w sytuacji, gdy pracownik zgodnie z przepisami powinien być zatrudniony na umowę o pracę.

Przepisy Kodeksu pracy od ponad 20 lat jasno wskazują, że nie wolno zastępować umów o pracę umowami cywilnoprawnymi, jeżeli pomiędzy pracodawcą i pracownikiem zachodzi stosunek pracy (artykuł 22 Kodeksu pracy). Stosunek pracy to sytuacja, w której pracownik lub pracownica:

• wykonuje osobiście określoną pracę,
• pracuje pod kierownictwem lub nadzorem pracodawcy, przełożonego lub przełożonej,
• ma wyznaczone miejsce i czas pracy.

Zawarcie umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy B2B lub innej w sytuacji, gdy powinna być zawarta umowa o pracę nie tylko narusza przepisy, ale również pozbawia pracowników i pracownice wielu praw, odbiera poczucie bezpieczeństwa i stabilności oraz utrudnia założenie rodziny. Umowa o pracę gwarantuje między innymi:

• płatny urlop wypoczynkowy,
• płatny urlop macierzyński, ojcowski i rodzicielski,
• płatne zwolnienie chorobowe,
• ochronę przed bezpodstawnym zwolnieniem i rozwiązaniem umowy z dnia na dzień
• inne uprawnienia z Kodeksu pracy zwiększające pewność i bezpieczeństwo pracy.

Oczywiście są sytuacje, gdy właściwa jest inna umowa: jeżeli nie zastępuje ona umowy o pracę lub gdy inne przepisy pozwalają na użycie określonego rodzaju umowy. Te umowy są w dalszym ciągu zgodne z prawem. Osoby, które z nich korzystają, nie muszą obawiać się ich zakwestionowania.

Przekształcanie umów w przejrzystej procedurze

Jeżeli osoba jest zatrudniona na umowę cywilnoprawną (na przykład zlecenie), a uważa, że powinna zgodnie z prawem mieć umowę o pracę, może zwrócić się o pomoc do Państwowej Inspekcji Pracy.

Państwowa Inspekcja Pracy poinformuje, w jaki sposób można skorzystać z jej wsparcia. Nowe przepisy wejdą w życie 8 lipca 2026 roku.

Inspektor lub inspektorka Państwowej Inspektor Pracy przeprowadzi kontrolę. Kontrole zazwyczaj są niezapowiedziane. Pracodawca nie dowie się, co spowodowało kontrolę ani kto poprosił PIP o pomoc.

1. Jeżeli inspektor wykryje nieprawidłowości, w pierwszej kolejności wyda polecenia usunięcia naruszeń. Oznacza to, że inspektor wyznaczy termin na zawarcie umowy o pracę lub ustalenie faktycznych warunków współpracy w taki sposób, żeby była zgodna z prawem.
2. Dopiero w przypadku, kiedy polecenie nie zostanie wykonane, inspektor PIP będzie mógł złożyć wniosek do Okręgowego Inspektora Pracy o wydanie decyzji przekształcającej nieprawidłowo zawartą umowę w umowę o pracę. 
3. Zarówno pracodawca, jak i pracownik będą mogli odwołać się od tej decyzji do sądu pracy, co wstrzyma jej wykonanie do momentu wydania orzeczenia. 

Co ważne, w przypadku odwołania sąd będzie mógł udzielić zabezpieczenia. Zapewni to ochronę przez zwolnieniem lub rozwiązaniem umowy w trakcie postępowania przed sądem.

Co to oznacza dla pracodawców

Zdecydowana większość polskich pracodawców działa i zatrudnia zgodnie z prawem. Te firmy musiały jednak konkurować z nieuczciwymi podmiotami, które łamały przepisy i obniżały w ten sposób swoje koszty. Reforma Państwowej Inspekcji Pracy to ważny krok w kierunku wyrównania zasad gry i wprowadzenia jednakowych, wysokich standardów na rynku pracy.

Firmy i organizacje mogą wykorzystać czas przed wejściem w życie nowych przepisów (8 lipca 2026 roku) i zweryfikować, czy ich umowy cywilnoprawne ze współpracownikami są zgodne z prawem. Jeżeli faktyczne warunki zatrudnienia danej osoby mają cechy stosunku pracy, firma powinna podpisać z tym pracownikiem lub pracownicą umowę o pracę.

Umowy cywilnoprawne są w określonych sytuacjach odpowiednią formą współpracy. Te umowy wciąż będą obowiązywać, a Państwowa Inspekcja Pracy ich nie zakwestionuje. Żeby dowiedzieć się więcej, przeczytaj co oznacza, że umowa została nieprawidłowo zawarta.

Państwowa Inspekcja Pracy dzięki nowym narzędziom będzie mogła lepiej dobierać podmioty, w których przeprowadzi kontrole. Dlatego firmy, które działają zgodnie z prawem, będą rzadziej kontrolowane. Postępowanie będzie też mniej uciążliwe dzięki wprowadzeniu możliwości zdalnej kontroli.

Bardziej efektywna Państwowa Inspekcji Pracy

Poza przekształcaniem umów nowe przepisy wprowadzają też dodatkowe rozwiązania. Dzięki temu Państwowa Inspekcja Pracy będzie działać sprawniej i bardziej skutecznie.

• Pracodawca będzie mógł poprosić PIP o interpretację indywidualną, żeby upewnić się, czy sposób, w jaki zatrudnia swoich pracowników, jest zgodny z prawem, a jeżeli nie – jak doprowadzić go do stanu zgodnego z prawem.
• PIP otrzyma możliwość przeprowadzania kontroli zdalnie – usprawni to na przykład sprawdzanie dokumentów.
• Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Krajowa Administracja Skarbowa będą przekazywać dane PIP, żeby kontrole mogły przebiegać szybciej. Pozwoli to PIP lepiej namierzać podmioty do skontrolowania. Dzięki temu uczciwe firmy rzadziej będą spotykać się z niepotrzebnymi kontrolami.
• Kary nakładane przez PIP będą wyższe, aby skutecznie odstraszać od łamania prawa.
• PIP będzie przygotowywać roczne i wieloletnie plany działań dla kontroli celowych na podstawie analizy ryzyka.

Ważne terminy

8 lipca 2026 roku wejdą w życie najważniejsze rozwiązania w nowych przepisach dotyczące:

• decyzji o ustaleniu stosunku pracy,
• interpretacji indywidualnych,
• wyższych kar grzywien,
• kontroli zdalnych,
• wymiany danych pomiędzy Państwową Inspekcją Pracy, Zakładem Ubezpieczeń Społecznych i Krajową Administracją Skarbową.

Przepisy dotyczące strategii i zarządzania PIP, nowych standardów kontroli, sprawozdawczości oraz informatyzacji weszły w życie 8 kwietnia 2026 roku.