Państwowa Agencja Atomistyki

Strategiczna Agenda Badawcza (SAB) dla Ochrony Radiologicznej (OR) w Polsce powstała jako kompleksowy plan rozwoju badań podstawowych mający na celu wskazanie priorytetowych kierunków badań dla ochrony radiologicznej na najbliższą dekadę, w kontekście rosnącego znaczenia energetyki jądrowej, medycznych zastosowań promieniowania oraz zagrożeń cywilnych i militarnych. Wytyczenie długoterminowych priorytetów prac badawczych pozwoli na koordynację wysiłków różnych ośrodków naukowych dla realizacji długofalowych celów polityki naukowej państwa polskiego, wzmocnienie roli Polski w międzynarodowych projektach badawczych oraz rozwój kompetencji w obliczu planowanego na 2035 rok uruchomienia pierwszej polskiej elektrowni jądrowej. Agenda jest próbą sformułowania kluczowych dla Polski priorytetów badawczych w odniesieniu do podobnych inicjatyw europejskich, takich jak opublikowana w 2025 biała księga projektu PIANOFORTE czy SAB Europejskiej Grupy Dozymetrii Promieniowania Jonizującego EURADOS. SAB podzielona jest na cztery główne obszary badawcze. Obszar „Człowiek” dotyczy głównie skutków biologicznych działania promieniowania, radioterapii i ekspozycji na promieniowanie kosmiczne. Obszar „Bezpieczeństwo” obejmuje zagadnienia awarii i skażeń, radioprotektorów oraz psychologii i komunikacji zagrożeń. W obszarze „Energia” postulowane są badania, których efektem będzie zwiększone bezpieczeństwo pracy w energetyce jądrowej, lepsza dozymetria i gospodarka odpadami promieniotwórczymi. W obszarze „Środowisko” postulowane są kierunki badań, które pomogą w ulepszeniu zasad monitoringu, zrozumieniu migracji skażeń czy modelowaniu długoterminowego wpływu odpadów na środowisko. W każdym z obszarów określone są perspektywiczne kierunki badawcze (perspektywy) i odpowiadające im wyzwania. OR nie ma jeszcze trwałego miejsca w strukturze finansowania badań w Polsce. Postulujemy utworzenie interdyscyplinarnego panelu tematycznego w Narodowym Centrum Nauki (NCN), w ramach którego zostaną stworzone trwałe ramy instytucjonalne dla planowego i zrównoważonego rozwoju badań z zakresu OR, odpowiadające zarówno potrzebom nauki, jak i wymogom bezpieczeństwa publicznego.

W latach 2021–2024 wykonano w Polsce badania promieniotwórczości naturalnej ceramiki budowlanej, obejmujące 390 próbek płytek, mozaiki, ceramiki sanitarnej, bloków i blatów ceramicznych. Ocenę prowadzono zgodnie z wymaganiami prawnymi określonymi w Rozporządzeniu Rady Ministrów z 17 grudnia 2020 r. [1], wykorzystując wskaźnik stężenia promieniotwórczego (I), który uwzględnia stężenie izotopów 40K, 226Ra i 232Th. Analiza wyników wskazuje, że dominująca część materiałów ceramicznych w Polsce mieści się w dopuszczalnych granicach określonych przez przepisy. Warto podkreślić, że wskaźnik I powyżej 1 nie oznacza automatycznie, że materiał jest niebezpieczny — jest to jedynie wskaźnik orientacyjny stosowany w ocenie narażenia na promieniowanie. Średnie wartości wskaźnika I wahały się od 0,57 dla ceramiki ogólnej do 1,11 dla ceramiki sanitarnej. W przypadku bloków ceramicznych oraz ceramiki sanitarnej część próbek osiągnęła wartości graniczne lub przekraczające wartość 1. Łącznie 97,69% badanych próbek charakteryzowało się wskaźnikiem I ≤ 1,0, natomiast 2,31% próbek przekroczyło dopuszczalny poziom, co wyklucza je z wprowadzenia do obrotu na terenie Polski. Uzyskane wyniki pokazują, że większość ceramiki budowlanej stosowanej w Polsce spełnia obowiązujące rozporządzenia i przepisy, a odnotowane przekroczenia wskazują na potrzebę systematycznej kontroli wyrobów przed wprowadzeniem ich na rynek.

Artykuł stanowi kontynuację artykułu z nr 4/2025 BJiOR. W szczególności niniejsza część koncentruje się na definicjach pojęć „obiekt jądrowy” i „obiekt energetyki jądrowej”. Na gruncie normatywnym jako pojęcia posiadające swoje definicje pojawiły się one odpowiednio w 1986 r. i 2011 r. Do chwili obecnej podlegały też pewnym zmianom. Definicję „obiektu jądrowego” zmieniano, względnie rozszerzano, cztery razy (2000, 2004, 2011, 2023), podczas gdy definicję „obiektu energetyki jądrowej” raz (2023). W opracowaniu przedstawiono także proces tworzenia się analogicznych lub pokrewnych definicji w międzynarodowym prawie energii jądrowej, zwłaszcza w dokumentach soft law przyjmowanych pod auspicjami Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej. Omówiono również rozwój zasad techniki prawodawczej w Polsce w odniesieniu do definicji terminów prawnych. Sformułowano także postulaty de lege lata i de lege ferenda.

Katastrofa w Czarnobylu, która miała miejsce 26 kwietnia 1986 roku jest do dzisiaj najpoważniejszym wypadkiem w dziedzinie energetyki jądrowej. Jej skutki nie obejmują jednak wyłącznie kwestii związanych z bezpieczeństwem tego źródła pozyskiwania energii, a objęły wiele płaszczyzn od skutków gospodarczych i społecznych po czynnik psychologiczny. Tematem przewodnim niniejszego artykułu jest przedstawienie największej katastrofy nuklearnej w świetle skutków psychologicznych na obywatelach krajów wschodnich oraz państw Unii Europejskiej.

Despite the vast amount of literature on radiological emergencies, to the best of our knowledge there is no systematic review of probable scenarios and their consequences. A red team simulated best efforts to inflict maximal damage to the society by various means of radiological attacks. It turned out, that the direct radiogenic health consequences of any conceivable radiological accident, natural or man-made, are much less dangerous than those which are usually perceived. In each scenario, direct health effects are only a small part of the damage caused by fear and over-reaction; the damage is somewhat independent of the small health effect predicted for most of the scenarios. The reason is that nuclear radiation has become perceptually connected with nuclear apocalypses. This connection has caused the emotional description of radiological emergencies to frequently substitute quantitative considerations. Therefore, it is vital to educate decision makers, first responders and the public about the factual extent of possible radiological consequences, as well as about the very real danger of over-reaction. Since the extent of the countermeasures deployed is unavoidably connected, in the eye of the public, with the extent of the danger, we suggest launching educational campaigns that explain the factual extent of the radiation risk, followed by easing regulations and narrowing safety margins. Such measures will probably be the most efficient method of countering radiological terrorism: by depriving any adversary of the most important ability which is to cause an over-reaction.