Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Mokradła, bagna, torfowiska działają jak naturalny "termostat" i "gąbka" dla planety, a ich wpływ na klimat opiera się na współpracy dwóch procesów: magazynowaniu węgla oraz zarządzaniu wodą – tzn., że mokradła świadczą usługi regulacyjne. W czwartym odcinku cyklu o mokradłach opowiemy szerzej o ich funkcji regulacyjnej.

Materiał jest oparty na diagnozie zawartej w Strategii ochrony obszarów wodno-błotnych.

Węgiel - akumulacja i magazynowanie

Z punktu widzenia wpływu na efekt cieplarniany, powinniśmy odróżnić dwa procesy w zakresie usług regulacyjnych:

pochłanianie dwutlenku węgla z atmosfery w procesach akumulacji osadów
oraz przechowywanie (magazynowanie) zakumulowanego węgla, co zapobiega przedostawaniu się do atmosfery węgla zasymilowanego tysiące lat wcześniej.

Akumulacja

Akumulacja węgla organicznego odbywa się poprzez niepełny rozkład tkanek obumarłych roślin i glonów.

Typowe ekosystemy bagienne (aktywne torfowiska) akumulują w naszych warunkach klimatycznych średnio około 1 tony dwutlenku węgla na hektar na rok, co wiąże się z przyrostem miąższości pokładu torfu o około 1 mm.

Akumulacja węgla w torfowiskach może być spowolniona lub zatrzymana nawet przez niewielkie zmiany warunków hydrologicznych, które prowadzą do obniżenia poziomu wód podziemnych.

Akumulacja torfu może też zostać zatrzymana wskutek znacznego podwyższenia poziomu wody, a także wzrostu żyzności (zmiana jakości materii organicznej i warunków rozkładu), czy wzrostu temperatury (w efekcie zmiany klimatu część torfowisk przestaje akumulować torf, ponieważ jego rozkład zaczyna przeważać nad akumulacją).

Magazynowanie

Znacznie ważniejszą usługą niż akumulacja węgla, jest skuteczne przechowywanie węgla usuniętego z atmosfery w minionych tysiącleciach.

Torfowiska są najefektywniejszymi w przeliczeniu na jednostkę powierzchni magazynami węgla na lądzie. Od ich ochrony lub sposobu zagospodarowania zależy, czy węgiel ten pozostanie związany w materii organicznej, czy też zostanie uwolniony do obiegu.

Aby węgiel zawarty w torfie lub glebach mułowych nie przedostał się z powrotem do atmosfery, muszą zostać zachowane warunki bagienne, a ściślej: wysoki poziom wody na torfowiskach i procesy namulania na terenach zalewowych.

Głównym czynnikiem powodującym uwalnianie węgla jest odwadnianie, a im głębszy jest poziom wody na torfowisku i im dłuższe okresy niskich poziomów wody, tym większe są emisje dwutlenku węgla.

W warunkach Polski emisje dwutlenku węgla z osuszonych torfowisk wynoszą od kilku do ponad 30 ton ekw. CO2 z hektara rocznie. Dla przykładu lasy i zarośla na odwodnionych torfowiskach wydzielają około 11 t ekw. CO2/ha/rok, łąki użytkowane ekstensywnie – 24 t ekw. CO2/ha/rok, a grunty orne 37 t ekw. CO2/ha/rok. Dla porównania Typowy samochód osobowy z silnikiem spalinowym emituje średnio 4-5 t ekw. CO2/rok1.

Woda - obieg i efekt schładzania

Mokradła są ważnym czynnikiem regulującym krążenie wody między atmosferą a lądem (zwane małym cyklem hydrologicznym).

Rola ta wynika z retencji i ewapotranspiracji (to suma parowania i transpiracji, czyli usuwania wody przez rośliny). Dzięki efektywnej retencji mokradła zachowują wodę blisko powierzchni przez znaczną część roku – również wtedy, gdy wskutek suszy brakuje jej w innych ekosystemach.

Parująca z mokradeł woda zmniejsza deficyt pary wodnej w powietrzu, ograniczając dotkliwość susz np. na terenach rolniczych i leśnych. Ponadto ewapotranspiracja schładza powietrze przyczyniając się do łagodzenia fal upałów – ten efekt jest szczególnie ważny w miastach, gdzie mokradła ograniczają tzw. miejską wyspę ciepła.

Znaczenie mokradeł dla regulacji lokalnych i regionalnych stosunków wodnych:

• Regulacja stosunków wodnych – zapobieganie powodziom i suszom

Mokradła ograniczają odpływ wód podziemnych ze zlewni oraz spowolniają przepływ wód powierzchniowych. Gromadzą wody powierzchniowe w okresie wezbrań, dzięki czemu wydłuża się czas przejścia fali powodziowej i zmniejsza wysokość wezbrania.

• Oczyszczanie wód

Najważniejszym typem zanieczyszczeń, w których przechwytywaniu uczestniczą mokradła, są tzw. biogeny, czyli główne makroelementy warunkujące produktywność ekosystemów lądowych i wodnych – azot i fosfor oraz w pewnym stopniu potas. Podwyższona dostępność przyswajalnych form tych pierwiastków powoduje eutrofizację, która prowadzi w ekosystemach wodnych do spadku różnorodności biologicznej, zakwitów glonów i sinic, a w efekcie deficytów tlenu. Poza biogenami, mokradła mają też zdolność przechwytywania innych typów zanieczyszczeń, np. metali ciężkich czy związków biologicznie czynnych.

• Tworzenie gleb hydrogenicznych

Tworzenie się gleb hydrogenicznych jest związane z czynnym procesem akumulacji osadów wskutek procesów bagiennych (akumulacja torfu lub mułu) lub procesów aluwialnych (akumulacja namułów tworzących gleby madowe).

• Zapobieganie erozji

Mokradła zlokalizowane na granicy lądu i wody – nad rzekami, a w pewnym stopniu również wzdłuż wybrzeży jezior lub morza – stabilizują poziom brzegów, zapobiegając wymywaniu cząstek gleby przez nurt wody.

Osuszanie mokradeł lądowych, a w szczególności ich użytkowanie rolnicze z zastosowaniem orki, zmienia je z systemów akumulujących w systemy erozyjne, prowadzi do utraty materii organicznej.

• Przesłony wizualne, akustyczne i wietrzne

Ekosystemy mokradłowe stanowią często naturalne przesłony w krajobrazie, które bywają wykorzystywane np. w założeniach parkowych lub miejskich. W naturalnym krajobrazie lasy olszowe lub pasy wierzb, występujące w zagłębieniach terenu i wzdłuż dolin niewielkich strumieni, oddzielają wizualnie od siebie płaty krajobrazu, stanowiąc o jego atrakcyjności np. dla mieszkańców. Roślinność leśna czy szuwarowa ma też znaczną zdolność pochłaniania hałasu oraz ochrony przed wiatrem.

• Zapobieganie rozprzestrzenianiu się pożarów

Naturalnie mokre lub pokryte wodą obszary są przeszkodą dla rozprzestrzeniania się pożarów – w środowisku leśnym lub łąkowym.

Likwidacja mokradeł w krajobrazie zwiększa niebezpieczeństwo rozprzestrzeniania się pożarów, w tym np. przedostawania się ognia z wypalanych łąk do upraw leśnych czy zabudowań.

W przypadku torfowisk ich osuszenie nie tylko powoduje zanik funkcji zapobiegania pożarom, ale wręcz stwarza zagrożenie pożarowe.

• Zapylanie roślin

Mokradła są zamieszkiwane przez wiele gatunków owadów, które w poszukiwaniu nektaru mogą odwiedzać okoliczne użytki rolne (np. sady), ogrody czy założenia zieleni użytkowej, w ten sposób przyczyniając się do zapylania roślin uprawnych.

Oferują pożywienie dla owadów zapylających przez cały rok, umożliwiając ich populacjom przetrwanie w dobrej kondycji wtedy, gdy rośliny uprawne nie kwitną.

• Kontrola ekspansji gatunków obcych

Gatunki inwazyjne najczęściej ulegają ekspansji w ekosystemach zaburzonych, które utraciły część naturalnej odporności na inwazję. Ulegają ekspansji w mokradłach podlegających odwodnieniu.

• Kontrola rozprzestrzeniania się chorób

Mokradła mają duże znaczenie dla zdrowia ludzi, co wynika także z usług zaopatrzeniowych, jak dostęp do czystej wody pitnej i pożywienia (np. ryb), czy roślin leczniczych, jak i pośrednio z usług regulacyjnych, takich jak oczyszczanie wód, czy regulacja lokalnego klimatu.

Choroby rozprzestrzeniające się poprzez wodę, takie jak zakażenie bakteriami Escherichia coli, alergie i choroby związane z reakcją na toksyny sinicowe, czy przedostawaniem się do wód szkodliwych substancji biologicznie czynnych z przemysłowych hodowli zwierząt, mogą być w znacznym stopniu eliminowane dzięki aktywnym procesom oczyszczania wód przez lądowe i wodne mokradła, a w szczególności – bagienne strefy buforowe.

Pamiętajmy

Mokradła to jedne z najważniejszych magazynów węgla na świecie. Gdy są nienaruszone – chłodzą klimat, gdy je osuszamy – stają się emitorem CO₂. Umożliwiają parowanie wody i powstawanie rosy oraz opadów w okresach suchych, działają jak naturalne klimatyzatory, łagodząc ekstremalne temperatury.  

Czy wiecie, że²:

• ~40% gatunków roślin i zwierząt na Ziemi jest zależnych od terenów podmokłych
• Torfowiska zajmują tylko ~3% powierzchni naszej planety, a mimo to magazynują ~30% węgla lądowego – dwukrotność wszystkich lasów na świecie
• Pomagają chronić 60% ludzkości żyjącej i pracującej wzdłuż wybrzeży przed powodziami, szkodami materialnymi, erozją gleby i ofiarami śmiertelnymi, zmniejszając intensywność fal, pochłaniając fale sztormowe i buforując tsunami

Źródło: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska