Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Olsztynie

Krajobraz nie powstaje w jednej chwili. Jest efektem procesów przyrodniczych, działalności człowieka i wydarzeń, które przez stulecia kształtowały otaczającą nas przestrzeń. Lasy, jeziora, doliny rzeczne, wsie i miasta tworzą wspólną opowieść o przeszłości. Szczególnym jej elementem są zabytki architektury obronnej, które przypominają o dawnych granicach, konfliktach i sposobach wykorzystywania naturalnych warunków terenu. Właśnie tej nierozerwalnej więzi krajobrazu i historii poświęcony jest tegoroczny Międzynarodowy Dzień Krajobrazu, obchodzony 20 października. W 2026 r. jego tematyka zwraca uwagę na krajobraz jako zapis przemian zachodzących pod wpływem przyrody i kolejnych pokoleń. Na Warmii i Mazurach doskonałym przykładem takiego dziedzictwa są zamki, twierdze i dawne umocnienia, które do dziś stanowią charakterystyczne elementy przestrzeni regionu.

Średniowieczne zamki i fortyfikacje obronne Warmii i Mazur

Historia Warmii i Mazur jest widoczna w architekturze wielu miejscowości. Średniowieczne zamki, między innymi w Olsztynie, Reszlu, Pasłęku, Elblągu i Lubawie, przez wieki pełniły funkcje obronne, administracyjne i gospodarcze. Ich położenie nie było przypadkowe – wykorzystywano ukształtowanie terenu, sąsiedztwo rzek i jezior oraz strategiczne znaczenie szlaków komunikacyjnych. Dziś obiekty te współtworzą krajobraz historycznych miast i są świadectwem dawnych sposobów organizowania przestrzeni.

Innym przykładem jest Twierdza Boyen w Giżycku, wzniesiona w latach 1843–1855 z rozkazu króla Fryderyka Wilhelma IV. Zajmująca około 100 hektarów fortyfikacja o kształcie gwiazdy miała zabezpieczać strategiczny przesmyk między jeziorami Niegocin i Kisajno. Otacza ją mur Carnota o długości około 2303 metrów, a do wnętrza prowadziły cztery bramy: Giżycka, Kętrzyńska, Prochowa i Wodna. Twierdza mogła pomieścić około 3000 żołnierzy. Jej lokalizacja pokazuje, jak istotną rolę w planowaniu obrony odgrywały warunki naturalne. Wielkie Jeziora Mazurskie stanowiły rozległy system przeszkód terenowych, który wpływał na przebieg linii obronnych i sposób wykorzystania przestrzeni.

Systemy obronne XX w.

Krajobraz regionu zachował również ślady umocnień z XX w. Jednym z nich jest Pozycja Olsztynecka (Hohensteiner Stellung), budowana przez Niemców w latach 1937–1939. Jej przebieg wyznaczono na odcinku ponad 80 kilometrów, od rejonu jeziora Szeląg Wielki, przez okolice rzeki Drwęcy i jeziora Mielno, aż po jeziora Kalwa i Serwent. Przy lokalizacji umocnień wykorzystywano naturalne przeszkody terenowe, a schrony bojowe sytuowano przede wszystkim w pobliżu ważnych dróg. Do 1939 r. powstało prawdopodobnie około 120 schronów, z których wiele zachowało się do dziś. Jeszcze rozleglejszym systemem fortyfikacji był Trójkąt Lidzbarski, nazywany także Pozycją Lidzbarską. Budowany w latach 1928–1937, obejmował pas umocnień o długości około 175 kilometrów – od Zalewu Wiślanego po Zalew Kuroński. Tworzyło go około 1000 obiektów, w tym głównie żelbetowe schrony bojowe, schrony bierne, punkty dowodzenia i stanowiska obserwacyjne. Umocnienia lokalizowano między innymi w rozległych kompleksach leśnych, wykorzystując ukształtowanie terenu i naturalne osłony do ukrycia obiektów. Obie pozycje pokazują, że krajobraz był nie tylko tłem wydarzeń historycznych, lecz także jednym z czynników decydujących o sposobie prowadzenia działań obronnych. Lasy, jeziora, doliny i drogi wpływały na przebieg umocnień, a ślady tych decyzji pozostają widoczne w przestrzeni regionu.

Drugie życie budowli obronnych w krajobrazie i przyrodzie

Dziś wiele dawnych obiektów obronnych utraciło swoje pierwotne znaczenie. Nie oznacza to jednak, że przestały być ważnym elementem krajobrazu. Zamki i twierdze stały się częścią miejskich panoram, natomiast schrony ukryte w lasach i na polach stopniowo wkomponowały się w otaczające je środowisko. Na betonowych ścianach pojawiają się mchy i porosty, w szczelinach rozwija się roślinność zielna, a na osłoniętych powierzchniach mogą wyrastać krzewy i drzewa. Niektóre obiekty są wykorzystywane przez ptaki jako miejsca gniazdowania, a odpowiednie warunki panujące w schronach sprzyjają wykorzystywaniu ich przez nietoperze jako zimowiska. Takie miejsca przypominają, że krajobraz stale się zmienia. Obiekty stworzone przez człowieka stają się częścią procesów przyrodniczych, a ich obecny wygląd jest wynikiem współdziałania historii, użytych budulców, roślinności i warunków środowiskowych. Jednocześnie ich znaczenie przyrodnicze wymaga uwzględnienia przy planowaniu prac remontowych i udostępnianiu ich zwiedzającym, aby nie niszczyć siedlisk wykorzystywanych przez chronione gatunki.

Odkrywanie krajobrazu Warmii i Mazur

Fortyfikacje Warmii i Mazur pokazują, że krajobraz jest czymś więcej niż widokiem. To przestrzeń, w której zapisane są zarówno procesy naturalne, jak i decyzje ludzi, wydarzenia historyczne oraz zmiany zachodzące przez kolejne pokolenia. Dawne zamki, twierdze i schrony pozwalają odczytywać tę historię, a jednocześnie obserwować, jak przyroda przystosowuje się do istniejących elementów przestrzeni.

Międzynarodowy Dzień Krajobrazu jest okazją, by spojrzeć na najbliższe otoczenie z większą uważnością. Ochrona krajobrazu oznacza bowiem nie tylko zachowanie jego walorów przyrodniczych i estetycznych, ale również rozpoznawanie i szanowanie śladów przeszłości. Na Warmii i Mazurach historia i przyroda pozostają ze sobą splecione – wystarczy zejść z utartego szlaku, by dostrzec, jak wiele opowieści kryje się w otaczającym nas krajobrazie.

Fot. Paweł Janczyk